🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:09:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सूप
sūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मूँग, मसूर, अरहर आदि की पकी हुई दाल ।
२. दाल का जूस । रसा ।
३. रसे की तरकारी आदि मसालेदार व्यंजन ।
४. बरतन । भांड । भाँड़ा ।
५. रसोइया । पाचक ।
६. वाण । तीर ।
७. मसाला ।
सूप २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शूर्प] अनाज फटकने का बना हुआ पात्र । सरई या सींक का छाज । उ॰—(क) देखो अदभुत अविगति की गति कैसे रूप धरयो है हो । तीन लोक जाके उदरभवन सो सूप के कोन परयो है हो ।—सूर (शब्द॰) । (ख) राजन दीन्हे हाथी रानिन्ह हार हो । भरिगे रतन पदारथ सूप हजार हो ।—तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—फटकना । मुहा॰—सूपभर = बहुत सा । बहुत अधिक । सूप क्या कहे छलनी को जिसमें नौ सौ छेद = जिसमें खुद ऐब हो वह दूसरे के ऐब एवं बुराई को दूर भगानेवाले से क्या कह सकता है । उ॰—सूप क्या कहे छलनी को जिसमें नौ सौ छेद । तुम और हमको ललकारो ।—फिसाना॰, भा॰ ३, पृ॰ ४७१ ।
सूप ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰]
१. कपड़े या सन का झाडू जिससे जहाज के डेक आदि साफ किए जाते हैं । (लश॰) ।
२. एक प्रकार का काला कपड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूप m. (of doubtful derivation, cf. सूद; in Uṇ. iii, 26 said to be fr. √ 3. सु, ‘to distil’) sauce, soup, broth (esp. prepared from split or ground pease &c. with roots and salt), MBh.; R.; Suśr. &c.
a cook, L. (f(ई). g. गौरादि)
a vessel, pot, pan, L.
an arrow, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1242,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूपः [सुखेन पीयते, सु-पा घञर्थे क पृषो˚ Tv.] 1 Broth, soup; न स जानाति शास्त्रार्थं दर्वी सूपरसानिव Subhāṣ.; Ms. 3. 226. --2 A sauce, condiment. --3 A cook. --4 A pan, vessel. --5 An arrow. --6 Split pease. --Comp. [] --अगं asa-fœtida. --कारः a cook. --धूपनं, --धूपकं asa-fœtida.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1135-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूप पु० सुखेन पीयते सू + पा--घञर्थे क पृषो० । (दालि) व्यञ्जनभेदे कृतान्नशब्दे २१८१ पृ० दृश्यम् । सुवपति ल + षप--मूलवि० क । २ सूपकारे पाचके मेदि० । आधारे च । ३ भाण्डे । सूद--करणे क पृषो० । ४ सायके शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5327,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूपः, पुं, (सौतिरसानिति । सु + “षुशॄभ्यां निच्च ।” उणा० ३ । २६ । इति पः । चकारात् कित् दीर्घत्वञ्च ।) व्यञ्जनविशेषः । डाल इति भाषा । सूदः । इति मेदिनी ॥ भाण्डम् । शायकम् । इति शब्दरत्रावली ॥ * ॥ अथ दाली । “दलितन्तु शमीधान्यं दालिर्द्दाली स्त्रियामुभे । दाली तु सलिले सिद्धा लबणार्द्रकहिङ्गुभिः । संयुक्ता सूपनाम्नी स्यात् कथ्यते तद्गुणा अथ ॥ सूपो विष्टम्भको रूक्षः शीतन्तु स विशेषतः । निस्तुषो भृष्टसिद्धः स लाघवं सुतरां व्रजेत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-395-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सूप" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें