🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:33:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सृपः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सृपः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सृपः

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सृप् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. सृप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सृप् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअसृपत् / असृपद्असृपताम्असृपन्
मध्यमअसृपःअसृपतम्असृपत
उत्तमअसृपम्असृपावअसृपाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सर्पति · लिट्: ससर्प · लुट्: सर्प्ता · लृट्: सर्प्स्यति · लोट्: सर्पतात् · लङ्: असर्पत् · विधिलिङ्: सर्पेत् · आशीर्लिङ्: सृप्यात् · लुङ्: असृपत् · लृङ्: असर्प्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सर्पण · ण्वुल्: सर्पकः · तृच्: स्रप्ता · तव्य: स्रप्तव्यः · अनीयर्: सर्पणीयः · क्त: सृप्तः · क्तवतु: सृप्तवान् · शतृ: सर्पन् · स्य-शतृ: स्रप्स्यन् · क्त्वा: सृप्त्वा · ल्यप्: प्रसृप्य · तुमुन्: स्रप्तुम् · णमुल्: सर्पम् · घञ्: सर्पः · क्तिन्: सृप्ति · क्वसु: ससृप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सृप्
सृप्
sṛp
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सृप् cl. 1. P. (Dhātup. xxiii, 14) सर्पति (ep. and mc. also ˚ते; p. सर्पत् [see s.v.] and सर्पमाण; pf. ससर्प [1. du. ससृपिव] Br.; aor. असृपत्, AV.; Br.; असृप्त, Br. &c.; असार्प्सीत् or अस्राप्सीत् Gr.; fut. सर्प्ता or स्रप्ता, ib.; सर्प्स्यति, Br.; स्रप्स्यति, ib. &c.; inf. सर्पितुम्, MBh. &c.; सर्प्तुम् or स्रप्तुम् Gr.; -सृपस्, Br.; ind.p. सृप्त्वा, ib.; -सृप्य, AV. &c.; -सर्पम्, Br. &c.), to creep, crawl, glide, slink, move gently or cautiously (सर्पत, ‘depart!’, Rājat.), RV. &c. &c.; to slip into (acc.), AitBr.; (in ritual) to glide noiselessly and with bended body and hand in hand (esp. from the Sadas to the Bahiṣ-pavamāna), Br.; ŚrS.; ChUp. : Pass. सृप्यते (aor. असर्पि), to be crept &c., MBh. &c.: Caus. सर्पयति (aor. असीसृपत् or अससर्पत्), to cause to creep &c. (see अव-, अनु-प्र-, वि-√ सृप्) : Desid. सिसृप्सति (see उत्-√ सृप्) : Intens. सरीसृप्यते (AitĀr.), सरीसर्प्ति, p. सरीसृपत् (BhP.), to creep along or hither and thither, glide about &c. [cf. Gk. ἕρπω; Lat. serpere; see also सर्प.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1245,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सृप् {c1c} P. (सर्पति, सृप्त; desid. सिसृप्सति) 1 To creep, crawl, glide gently. --2 To go, move.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1137-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सृपःसृप् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: सृप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सृपः 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सृप् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xxiii, 14) सर्पति (ep. and mc. also ˚ते; p. सर्पत…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें