🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:51:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सेकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सेकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सेकः

अर्थ: छिड़कना, पानी देना

व्युत्पत्ति: सिच् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सेक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सेक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासेकःसेकौसेकाः
द्वितीयासेकम्सेकौसेकान्
तृतीयासेकेनसेकाभ्याम्सेकैः
चतुर्थीसेकायसेकाभ्याम्सेकेभ्यः
पञ्चमीसेकात् / सेकाद्सेकाभ्याम्सेकेभ्यः
षष्ठीसेकस्यसेकयोःसेकानाम्
सप्तमीसेकेसेकयोःसेकेषु
सम्बोधनहे सेकहे सेकौहे सेकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सेक
सेक
seka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सेक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जलसिंचन । सिंचाव ।
२. जलप्रक्षेप । सेचन । छिड़काव । छींटा । मार्जन । तर करना । उ॰— और जु अनुसयना कही, तिनके बिमल बिबेक । बरनत कवि मतिराम यह रस सिंगार को सेक ।—मतिराम ग्रं॰, पृ॰ २८६ ।
३. अभिषेक । उ॰—बोली ना नवेली कछू बोल सतराय वह, मनसिज ओज को सुहानौं कछु सेक है ।—मतिराम ग्रं॰, पृ॰ ३३७ ।
४. तैल सेचन या मर्दन । तेल लगाना या मलना । (वैद्यक) ।
५. एक प्राचीन जाति का नाम ।
६. (वीर्य का) पतन या स्त्राव (को॰) ।
७. स्नान करने का फुहारा (को॰) ।
८. किसी भी द्रव पदार्थ की बूँद (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेक &c. See s.v.
सेक m. (fr. √ सिच्) pouring out, emission, effusion (as of the seminal fluid; also ‘the fluid itself’), RV.; Mn. xi, 120
sprinkling, besprinkling, moistening or watering with (comp.), Mn.; MBh. &c.
a shower-bath, Suśr.; ŚārṅgS.
a libation, offering, MW.
a drop of anything, ib.
pl. N. of a people, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1214,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेकः [सिच्-घञ्] 1 Sprinkling, watering (trees); सेकः सीकरिणा करेण विहितः कामं U. 3. 16, R. 1. 51, 8. 45, 16. 30, 17. 16. --2 Emission, effusion. --3 Seminal effusion. --4 A libation, an offering. --5 Seminal fluid. --6 A drop of anything. --Comp. --पात्रं {1} a pot for sprinkling water, a watering-pot. {2} a bucket.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1137-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेक गतौ भ्वा० आ० सक० सेट् । सेकते असेकिष्ट पर्यु- दासान्न षोपदेशः । ऋदित् चङि न ह्रस्वः ।
सेक पु० सिच--घञ् । सेचने जलादिना आर्द्रीकरणे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5331,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेक, ऋ ङ गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) ऋ, असिसेकत् । ङ, सेकते । इति दुर्गादासः ॥
सेकः, पुं, (सिच् + घञ् ।) सेत्तनम् । तत्- पर्य्यायः । घारः २ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रघुः । १ । ५१ । “सेकान्ते मुनिकन्याभिस्तत्क्षणोज्झितवृक्ष- कम् । विश्वासाय विहङ्गानामालबालाम्बुपायिनाम् ॥ तथास्य गुणाः । “सेकः श्रमघ्नोऽनिलहृद्भग्नसन्धिप्रसाधकः । क्षताग्निदग्धाभिहतविघृष्टानां रुजापहः ॥ जलसिक्तस्य वर्द्धन्ते यथा मूलेऽङ्कु रास्तरो तथा धातुविवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते ॥” इति सुश्रुते चिकित्सास्थाने २४ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-408-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सेक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सेकःसेक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सिच् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सेकः 📚 ➤ छिड़कना, पानी देना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सेक 📚जलसिंचन । सिंचाव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सेकः: सिच् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें