🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:44:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सेक
seka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सेक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जलसिंचन । सिंचाव ।
२. जलप्रक्षेप । सेचन । छिड़काव । छींटा । मार्जन । तर करना । उ॰— और जु अनुसयना कही, तिनके बिमल बिबेक । बरनत कवि मतिराम यह रस सिंगार को सेक ।—मतिराम ग्रं॰, पृ॰ २८६ ।
३. अभिषेक । उ॰—बोली ना नवेली कछू बोल सतराय वह, मनसिज ओज को सुहानौं कछु सेक है ।—मतिराम ग्रं॰, पृ॰ ३३७ ।
४. तैल सेचन या मर्दन । तेल लगाना या मलना । (वैद्यक) ।
५. एक प्राचीन जाति का नाम ।
६. (वीर्य का) पतन या स्त्राव (को॰) ।
७. स्नान करने का फुहारा (को॰) ।
८. किसी भी द्रव पदार्थ की बूँद (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेक &c. See s.v.
सेक m. (fr. √ सिच्) pouring out, emission, effusion (as of the seminal fluid; also ‘the fluid itself’), RV.; Mn. xi, 120
sprinkling, besprinkling, moistening or watering with (comp.), Mn.; MBh. &c.
a shower-bath, Suśr.; ŚārṅgS.
a libation, offering, MW.
a drop of anything, ib.
pl. N. of a people, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1214,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेकः [सिच्-घञ्] 1 Sprinkling, watering (trees); सेकः सीकरिणा करेण विहितः कामं U. 3. 16, R. 1. 51, 8. 45, 16. 30, 17. 16. --2 Emission, effusion. --3 Seminal effusion. --4 A libation, an offering. --5 Seminal fluid. --6 A drop of anything. --Comp. --पात्रं {1} a pot for sprinkling water, a watering-pot. {2} a bucket.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1137-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेक गतौ भ्वा० आ० सक० सेट् । सेकते असेकिष्ट पर्यु- दासान्न षोपदेशः । ऋदित् चङि न ह्रस्वः ।
सेक पु० सिच--घञ् । सेचने जलादिना आर्द्रीकरणे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5331,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेक, ऋ ङ गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) ऋ, असिसेकत् । ङ, सेकते । इति दुर्गादासः ॥
सेकः, पुं, (सिच् + घञ् ।) सेत्तनम् । तत्- पर्य्यायः । घारः २ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रघुः । १ । ५१ । “सेकान्ते मुनिकन्याभिस्तत्क्षणोज्झितवृक्ष- कम् । विश्वासाय विहङ्गानामालबालाम्बुपायिनाम् ॥ तथास्य गुणाः । “सेकः श्रमघ्नोऽनिलहृद्भग्नसन्धिप्रसाधकः । क्षताग्निदग्धाभिहतविघृष्टानां रुजापहः ॥ जलसिक्तस्य वर्द्धन्ते यथा मूलेऽङ्कु रास्तरो तथा धातुविवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते ॥” इति सुश्रुते चिकित्सास्थाने २४ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-408-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सेक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें