🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:48:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सेमल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

से-+मल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मल

अर्थ: मैल, गंदगी, अपवित्रता, धूल, अशुद्ध सामग्री

संस्कृत: मलम्, पापम्, पुराणकिट्टम् · पर्याय: किट्ट, कल्क

व्युत्पत्ति: मृज्यते शोध्यते मृज्+कल् टिलोपः-ताराः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामलःमलौमलाः
द्वितीयामलम्मलौमलान्
तृतीयामलेनमलाभ्याम्मलैः
चतुर्थीमलायमलाभ्याम्मलेभ्यः
पञ्चमीमलात् / मलाद्मलाभ्याम्मलेभ्यः
षष्ठीमलस्यमलयोःमलानाम्
सप्तमीमलेमलयोःमलेषु
सम्बोधनहे मलहे मलौहे मलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मल
मल
mala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वर्चस् (3.3.246) तेज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मैल । कीट । जैसे, धातुओं का मल । उ॰—लीली सगुन जो कहहिं बखानी । सोई स्वच्छता करइ मल हानी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. शरीर से निकलनेवाली मैल या विकार । विशेष—ये मल बारह प्रकार के माने गए हैं ।—(१) वसा, (२) शुक्र, (३) रक्त, (४) मज्जा, (५) मूत्र, (६) विष्ठा, (७) कर्णमल या खूँट, (८) नख, (९) श्लेष्मा या कफ,(१०) आँसू, (११) शरीर के ऊपर जमी हुई मैल और (१२) पसीना ।
३. विष्ठा । पुरीष ।
४. दुषण । विकार ।
५. शुद्धतानाशक पदार्थ ।
६. पाप ।
७. दोष । बुराई । ऐब ।
८. हीरे का एक दोष ।
९. जैन शास्त्रनुसार आत्माश्रित दुष्ट भाव । यह पाँच प्रकार का माना गया है—(१) मिथ्या ज्ञान, (२) अधर्म, (३) शक्ति, (४) हेतु और (५) च्युति ।
१०. कपूर ।
११. प्रकृतिदोष । जैसे, वात, पित्त, कफ ।
मल २ वि॰
१. गंदा । अशुद्ध ।
२. नीच । दुष्ट ।
३. नास्तिक [को॰] ।
मल ३ [देश॰] फीलवानों का एक साकेंतिक शब्द जो हाथियों को उठाने के लिये कहा जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मल n. (in later language also m.; prob. fr. √ म्लै) dirt, filth, dust, impurity (physical and moral), AV. &c. &c.
(in med.) any bodily excretion or secretion (esp. those of the Dhātus q.v., described as phlegm from chyle, bile from the blood, nose mucus and ear wax from the flesh, perspiration from the fat, nails and hair from the bones, rheum of the eye from the brain; cf. also the 12 impurities of the body enumerated in Mn. v, 135), Suśr.; Vāgbh. &c.
(with Śaivas), original sin, natural impurity, Sarvad.
camphor, L.
Os Sepiae, L.
मल m. the son of a Śūdra and a Mālukī, L.
मल n. tanned leather, a leathern or dirty garment (?), RV. x, 136, 2
a kind of brass or bell-metal, L.
the tip of a scorpion's tail, L. (v.l. अल)
मल mfn. dirty, niggardly, L.
unbelieving, godless, L.
मल [cf. Gk. μέλας; Lat. mǎlus; Lith. mólis, mélynas.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (792,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मल a. [मृज्यते शोध्यते मृज्-कल टिलोपः Tv.] 1 Dirty, foul. --2 Mean, covetous. --3 Unbelieving, infidel, godless. --4 Wicked. --लः, --लं 1 Dirt, filth, impurity, dust, any impure matter; मलदायकाः खलाः K. 2; छाया न मूर्छति मलोपहतप्रसादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा Ś. 7. 32. --2 Dregs, refuse, sediment, excrement, feces, dung. --3 Dross (of metals), rust, alloy. --4 Moral taint or impurity, sin. --5 Any impure secretion of the body; (according to Manu these excretions are twelve:--वसा शुक्रमसृङ् मज्जा मूत्रविड् घ्राणकर्णविट् । श्लेऽमाश्रुदूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः Ms. 5. 135.). --6 Camphor. --7 Cuttle-fish bone. --8 Tanned leather; a leather-garment. --9 The three humours of the body (वात, पित्त and कफ). --लं A kind of base metal. --Comp. --अपकर्षणं {1} removing the dirt, purification. {2} removal of sin. --अरिः a kind of natron. --अवरोधः constipation of the bowels. --आकर्षिन् m. a sweeper, a scavenger. --आवह a. {1} causing dirt dirtying, soiling. {2} defiling, polluting. --आशयः the stomach. --उत्सर्गः evacuation of the feces, voiding the excrement. --उद्वासा a woman who has put off her soiled clothes. --उपहत a. soiled, tarnished with dirt; Ś. 7. 32. --कर्षण a. cleansing. --घ्न a. cleansing, detergent. --(घ्नः) the bulbous root of शाल्मली. --(घ्नी) N. of a plant ( नागदमनी.) --जं pus, matter. --दूषित a. dirty, foul, soiled. --द्रवः purging, diarrhœa. --द्राविन् a. purging. (--m.) the Jayapāla tree. --धात्री a nurse who attends to a child's necessities. --धारिन् m. a religious mendicant [] of the Jaina sect. --पृष्ठं the first (or outer) page of a book. --भुज् m. a. crow. --मल्लकः a strip of cloth covering the privities (कौपीन). --मासः an intercalary month (so called because during that month religious ceremonies are not performed). --वासस् f. a woman in her courses. --विसर्गः, --विसर्जनं, --शुद्धिः f. evacuation of the bowels. --हंतृ m. = मलघ्नः. --हारक a. removing dirt or sin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0848-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मल धृतौ भ्वा० आ० अक० सेट् । मलते अमलिष्ट ।
मल पु० मृज्यते शोध्यते मृज--कल--टिलोपः । १ पापे २ पुरीषे लौहादीनां ३ किट्टे अमरः । किट्टं कलङ्को मण्डूरा- दिर्देहजातस्वेदश्लेष्मादिश्च । “वसा शुक्र समृङ्मज्जा- मूत्रं विट्कर्णविड्नखाः । श्लेष्माश्रु दूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मनाः” स्मृतिः । ४ कर्पूरे शब्दच० ५ वातपित्तकफेषु च माधवः । ५ दुष्टे ६ सम्बन्धे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4738,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मल, ङ धृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०- सक०-सेट् ।) ङ मलते । इति दुर्गादासः ॥
मलः, पुं, क्ली, (मृज्यते शोध्यते इति । मृज् + “मृजेष्टिलोपश्च ।” उणा ० १ । १०९ । इति अलच् टिलोपश्च । यद्बा, मलते धारयति व्याध्यादिदौर्गन्धमिति । मल् + अच् ।) पापम् । (यथा, मनुः । २ । १०२ । “पश्चिमान्तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम् ॥” “दिवार्ज्जितं पापं निहन्ति ।” इति तट्टीकायां [] कुल्लूकभट्टः ॥ * ॥) विट् । (यथा, मनुः । ४ । २२० । “पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्यास्त्वन्नमिन्द्रियम् । विष्ठा वार्द्धुषिकस्यान्नं शास्त्रविक्रयिणो मलम् ॥” “विष्ठा मलमेकमेव च ।” इति तद्भाष्ये मेधा- तिथिः ॥) किट्टम् । इत्यमरः । २ । ६ । ६५ ॥ (यथा, अभिज्ञानशकुन्तले । ६ । “छाया न मूर्च्छति मलोहतप्रासादे शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा ॥”) “पापं किल्विषम् । विट् । विष्ठा । किट्टं कलङ्को मण्डूरादि स्वेदादि च एषु मलः । ‘वसा शुक्रमसृङ्मज्जा मूत्रं विट्कर्णविण्णखाः । श्लेष्माश्रुदूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ॥’ इति स्मृतिः ।” इति तट्टीकायां भरतः ॥ कर्पू- रम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ वातपित्तकफाः । यथा, -- “सर्व्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः । तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् ॥” इति माधवकरः ॥ (पारिभाषिकमलं यथा, महाभारते । ८ । ४५ । २३ । “क्षत्त्रियस्य मलं भैक्ष्यं ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् । मलं पृथिव्या वाहीकाः स्त्रीणां मदश्रियो मलम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-643-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मल" आता है (27)
गूथ मल । विष्ठाशमल विष्ठा । मल । गुहहन्न पुरीष । विष्ठा । मलपुरीष विष्टा । मल । गूपुरीषण मल । गूविष्ठा मल । मैला । गुह । पाखानाउदावर्त गुदा का एक रोग जिसमें काँच निकल आती है ओर मलमृत्र रुक जाता है । दुदाग्…गूह गलीज । मल । मैला । विष्ठा । बीट । मुहा॰—गूह उठाना =(१) पाखाना साफ करना…मैल † ^१ वि॰ मलिन । मैला । विशेष दे॰ 'मैला'छीछी मल । गू । विष्ठा । छिमाबरचस विष्ठा । मल । (ड़िं॰)आलाइश गंदी वस्तु । मल । गलीजचरकीन मल । पाखाना । वि॰ दे॰ 'चिरकीन'गिलाजत गंदगी । मलवेगधारण मल, मूत्र या शरीर के इसी प्रकार के और किसी वेग को रोकना जो स्वास्थ्य क…निगु प्रसन्न करनेवाला । मनोहारीकल्मष पाप । अघदूर्य छोटा कचूरअपस्कर पहिए के अलावा गाडी़ कोई भी हिस्सा । ढाँचासुग सुखअन्नमल यव आदि अन्नों से बनी शराबकाई जल या सीड़ में होनेवाली एक प्रकार की महीन घास या सूक्ष्म बनस्पतिजाल । …बीट पक्षियों की विष्ठा । चिड़ियों का गुहगलीज गँदला । मैलाछिया वह जिसे देखकर लोग छी छी करें । घृणित वस्तु । घिनौनी चीजथंभन रुकावट । ठहरावचिर्क गंदगी । मैल

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
से-मलसमास: से + मल तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: मल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सेमल 📚से 📚मल ➤ से + मल (मैल, गंदगी, अपवित्रता, धूल, अशुद्ध सामग्री)
संस्कृत: मलम्, पापम्, पुराणकिट्टम् · पर्याय: किट्ट, कल्क

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
से 📚करण और अपादान कारक का चिह्न । तृतीया और पंचमी की विभक्ति । जैसे—(क) मै…🟠🔵
मल 📚मैल । कीट । जैसे, धातुओं का मल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मल
मैल (२.६.६६) — किट्ट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सेमल = से + मल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें