🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:31:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सेवम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सेवम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सेवम्

अर्थ: सेवा करना, चाकरी करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: सेवने

अंग्रेज़ी: to serve, to devote oneself, practise

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — सेव् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. अव्यय — सिव् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. सेव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. सेव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. सेव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सेव् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सेव् (भ्वादिगण) · अर्थ: सेवा करना, चाकरी करना (सेवने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसेवतेसेवेतेसेवन्ते
मध्यमसेवसेसेवेथेसेवध्वे
उत्तमसेवेसेवावहेसेवामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): सेवते · लिट् (आत्मने.): सिषेवे · लुट् (आत्मने.): सेविता · लृट् (आत्मने.): सेविष्यते · लोट् (आत्मने.): सेवताम् · लङ् (आत्मने.): असेवत · विधिलिङ् (आत्मने.): सेवेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): सेविषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): असेविष्ट · लृङ् (आत्मने.): असेविष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सेवन · ण्वुल्: सेवकः · तृच्: सेविता · ण्यत्: सेव्यः · तव्य: सेवितव्यः · अनीयर्: सेवनीयः · क्त: सेवितः · क्तवतु: सेवितवान् · शानच्: सेवमानः · क्त्वा: सेवित्वा · ल्यप्: प्रसेव्य · तुमुन्: सेवितुम् · णमुल्: सेवम् · घञ्: सेवः · क्तिन्: सयूति · क्वसु: सिषेवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सेव्
सेव्
sev
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेव् cl. 1. Ā. (Dhātup. xiv, 30) सेवते (rarely ˚ति; pf. सिषेवे, ˚व, MBh. &c.; fut. सेविता Gr.; सेविष्यते, ib., ˚ति, MBh.; aor. असिषेवत्, असेविष्ट Gr.; inf. सेवितुम्, MBh. &c.; ind.p. सेवित्वा, -सेव्य, ib.), to dwell or stay near or in (loc.), ŚBr.; to remain or stay at, live in, frequent, haunt, inhabit, resort to (acc.), Mn.; MBh. &c.; to serve, wait or attend upon, honour, obey, worship, ib.; to cherish, foster (a child), Kathās.; to present with (instr.), Ragh.; to enjoy sexually, have sexual intercourse with (acc.), Mn.; MBh. &c.; to refresh by soft breezes, fan (said of the wind), R.; Kālid.; Pañcat.; to devote or apply one's self to, cultivate, study, practise, use, employ, perform, do, RV. &c. &c.; to exist or be found in anything (acc.), R.; Hariv.; Kathās. : Pass. सेव्यते, to be followed or served &c., MBh. : Caus. सेवयति (aor. असिषेवत्), to attend upon, serve, honour, Hit.; to tend, cherish (plants), Bhartṛ. : Desid. of Caus. See सिसेवयिषु: Desid. सिसेविषते, ˚ति Gr.: Intens. सेषेव्यते, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1247,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेव् {c1c} A. (सेवते, सेवित; caus. सेवयति-ते; desid. सिसेविषते; the स् of सेव् is generally changed to ष् after prepositions ending in इ such as नि, परि, वि) 1 To serve, wait or attend upon, honour, worship, obey; प्रायो भृत्यास्त्यजंति प्रचलितविभवं स्वामि नं सेवमानाः Mu. 4. 21; आचारपूतं पवनः सिषेवे R. 2. 13 ‘served or refreshed’; ऐश्वर्यादनपेतमीश्वरमयं लोकोर्थतः सेवते 1. 14. --2 To go after, pursue, follow. --3 To use, enjoy; किं सेव्यते सुमनसां मनसापि गंधः कस्तूरिकाजननशक्तिभृता मृगेण R. G. --4 To enjoy carnally; केतकीं सेवसे हंत कथं रोलंब निस्त्रपः Bv. 1. 118. --5 To attach or devote oneself to, attend to, cultivate, practise, perform; Ms. 2. 1; Ku. 5. 38, R. 17. 49. --6 [] To resort to, betake oneself to, dwell in, frequent, inhabit; तप्तं वारि विहाय तीरनलिनीं कारंडवः सेवते V. 2. 23, Pt. 1. 9. --7 To watch over, guard, protect.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सेवम्अव्यय — सेव् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — सिव् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | सेव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सेवम् 📚 ➤ सेवा करना, चाकरी करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: सेवने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सेव् 📚cl. 1. Ā. (Dhātup. xiv, 30) सेवते (rarely ˚ति; pf. सिषेवे, ˚व, MBh. &c…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सेवम्: सेव् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें