🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:06:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सैन्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सैन्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सैन्यः

अर्थ: सैनिक, सिपाही

संस्कृत: सेनायां समवेतः, सेना · पर्याय: सैनिक

व्युत्पत्ति: सेना+ञ्य (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सैन्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सैन्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासैन्यःसैन्यौसैन्याः
द्वितीयासैन्यम्सैन्यौसैन्यान्
तृतीयासैन्येनसैन्याभ्याम्सैन्यैः
चतुर्थीसैन्यायसैन्याभ्याम्सैन्येभ्यः
पञ्चमीसैन्यात् / सैन्याद्सैन्याभ्याम्सैन्येभ्यः
षष्ठीसैन्यस्यसैन्ययोःसैन्यानाम्
सप्तमीसैन्येसैन्ययोःसैन्येषु
सम्बोधनहे सैन्यहे सैन्यौहे सैन्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सैन्य
सैन्य
sainya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जो सेना में सम्मिलित हैं (2.8.61) सैनिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सैन्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सैनिक । सिपाही ।
२. सेना । फौज ।
३. सेनादल । पलटन ।
४. प्रहरी । संतरी ।
५. शिविर । छावनी ।
सैन्य २ वि॰ सेना संबंधी । फौज का । फौजी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सैन्य mfn. belonging to or proceeding from an army, MBh.; Hariv.
सैन्य m. (ifc. f(आ). ) a soldier (pl. ‘troops’), R.
सैन्य m. an army, MBh.; Rājat.
a sentinel, guard, L.
सैन्य n. a body of troops, army, MBh.; R. &c.
a camp, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1248,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सैन्यः [सेनायां समवैति ञ्य] 1 A soldier; Śi. 5. 28. --2 A guard, sentinel. --न्यं An army, a troop; स प्रतस्थेऽरिनाशाय हरिसैन्यैरनुद्रुतः R. 12. 67.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सैन्य पु० सेनायां समवैति ञ्य । १ मिलिते हस्त्यश्वादौ अमरः । सेनानां सङ्घः ष्यञ् । २ सेनासमुदाये न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5333,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सैन्यं, क्ली, (सेना एव । चतुवर्णादित्वात् ष्यञ् ।) सेना इत्यमरः । २ । ८ । ७८ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ८७ । २१ । “हतशेषं ततः सैन्यं दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् । मुण्डञ्च सुमहावीर्य्यं दिशो भेजे भयातुरम् ॥”)
सैन्यः, पुं, (सेनां समवैतीति । सेना + “सेनाया वा ।” ४ । ४ । ४५ । इति ण्यः ।) सेनासमवेतः । इत्यमरः । २ । ८ । ६१ । “मिलितहत्स्यश्वरथ- पादातं सेना तत्र ये समवेता एकदेशीभूतास्ते सैन्याः सैनिकाश्च ।” इति भरतः ॥ किञ्च । “सैन्यं क्लीवं बलेऽंशे ना समवेते तु वाच्यवत् ॥” इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-414-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सैन्य" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सैन्यःसैन्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सैन्यः 📚 ➤ सैनिक, सिपाही
संस्कृत: सेनायां समवेतः, सेना · पर्याय: सैनिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सैन्य 📚सैनिक । सिपाही🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सैन्य
सेना के नाम (२.८.७८) — ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना, अनीकिनी, चमू, वरूथिनी, बल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • सैन्यः: सेना+ञ्य (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें