🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:58:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्थालः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्थालः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्थालः

अर्थ: स्थिर होना, थमना, स्तब्ध होना, खड़ा होना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: स्थाने

अंग्रेज़ी: to stand firm, to stand, to be stunned

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्थाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्थल् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — स्थाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्थालःस्थालौस्थालाः
द्वितीयास्थालम्स्थालौस्थालान्
तृतीयास्थालेनस्थालाभ्याम्स्थालैः
चतुर्थीस्थालायस्थालाभ्याम्स्थालेभ्यः
पञ्चमीस्थालात् / स्थालाद्स्थालाभ्याम्स्थालेभ्यः
षष्ठीस्थालस्यस्थालयोःस्थालानाम्
सप्तमीस्थालेस्थालयोःस्थालेषु
सम्बोधनहे स्थालहे स्थालौहे स्थालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — स्थल् (भ्वादिगण) · अर्थ: स्थिर होना, थमना, स्तब्ध होना, खड़ा होना (स्थाने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमस्थलतिस्थलतःस्थलन्ति
मध्यमस्थलसिस्थलथःस्थलथ
उत्तमस्थलामिस्थलावःस्थलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: स्थलति · लिट्: तस्थाल · लुट्: स्थलिता · लृट्: स्थलिष्यति · लोट्: स्थलतात् · लङ्: अस्थलत् · विधिलिङ्: स्थलेत् · आशीर्लिङ्: स्थल्यात् · लुङ्: अस्थालीत् · लृङ्: अस्थलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्थलन · ण्वुल्: स्थालकः · तृच्: स्थलिता · ण्यत्: स्थाल्यः · तव्य: स्थलितव्यः · अनीयर्: स्थलनीयः · क्त: स्थलितः · क्तवतु: स्थलितवान् · शतृ: स्थलन् · स्य-शतृ: स्थलिष्यन् · क्त्वा: स्थलित्वा · ल्यप्: प्रस्थल्य · तुमुन्: स्थलितुम् · णमुल्: स्थालम् · घञ्: स्थालः · क्तिन्: स्थल्ति · क्वसु: तस्थल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्थाल
स्थाल
sthāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थाल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आधार । पात्र । बरतन ।
२. थाल । परात । थाली ।
३. देग । देगची । पतीला । बटलोही ।
४. दाँतों के नीचे का और मसूड़ों का भीतरी भाग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थाल n. (fr. स्थल, of which it is also the Vṛddhi form in comp.) any vessel or receptacle, plate, cup, bowl, dish, caldron, pot, ŚrS.
any culinary utensil, Rājat.
the hollow of a tooth, Yājñ.
स्थाल &c. See p. 1262, col. 1.
स्थाल &c. See p. 1262, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1262,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थालं [स्थलति तिष्ठत्यन्नाद्यत्र आधारे घञ्] 1 A plate or dish. --2 A [] cooking-pot, any culinary vessel. --Comp. --रूपं the form or representation of a pot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1150-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थाल न० स्थलति तिष्ठत्यन्नाद्यत्र आधारे घञ् । (थाल) १ अन्नपात्रभेदे । २ पाकपात्रे (हाँडि) स्त्री अमरः गौरा० ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5354,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थालं, क्ली, (तिष्ठत्यस्मिन् अन्नादिकमिति स्था + “स्थाचतिमृजेरिति ।” उणा ० १ । ११५ । इति आलच् ।) हेमादिकृतभोजनपात्रम् । थाल इति भाषा । इत्यमरः । ३ । ५ । ३२ ॥ स्थलति तिष्ठति अन्नादिकमत्र स्थालं स्थल ज स्थाने घञ् । इति भरतः ॥ (अस्थिविशेषः । यथा, याज्ञवल्क्यः । ३ । ८५ । “स्थालैः सह चतुःषष्टिर्द्दण्डा वै विंशतिर्नखाः ॥” “स्थालानि दन्तमूलप्रदेशस्थान्यस्थीनि ।” इति तत्र मिताक्षरा ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-447-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्थालःस्थाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्थल् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्थालः 📚 ➤ स्थिर होना, थमना, स्तब्ध होना, खड़ा होना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: स्थाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्थाल 📚आधार । पात्र । बरतन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स्थाल = स्थ + आल कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • स्थालः: स्थल् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬