🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:39:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्पशः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्पशः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्पशः

अर्थ: अवरोध करना, रोकना, एकत्र करना, स्पर्श करना, छूना

संस्कृत: बाधनस्पर्शनयोः

अंग्रेज़ी: to obstruct,to stop, to hinder, to touch, to collect

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्पश् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. स्पश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — स्पश् (भ्वादिगण) · अर्थ: अवरोध करना, रोकना, एकत्र करना, स्पर्श करना, छूना (बाधनस्पर्शनयोः)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअस्पशत् / अस्पशद्अस्पशताम्अस्पशन्
मध्यमअस्पशःअस्पशतम्अस्पशत
उत्तमअस्पशम्अस्पशावअस्पशाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: स्पशति · लट् (आत्मने.): स्पशते · लिट्: पस्पाश · लिट् (आत्मने.): पस्पशे · लुट्: स्पशिता · लुट् (आत्मने.): स्पशिता · लृट्: स्पशिष्यति · लृट् (आत्मने.): स्पशिष्यते · लोट्: स्पशतात् · लोट् (आत्मने.): स्पशताम् · लङ्: अस्पशत् · लङ् (आत्मने.): अस्पशत · विधिलिङ्: स्पशेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): स्पशेत · आशीर्लिङ्: स्पश्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): स्पशिषीष्ट · लुङ्: अस्पशीत् · लुङ् (आत्मने.): अस्पशिष्ट · लृङ्: अस्पशिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अस्पशिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्पशन · ण्वुल्: स्पाशकः · तृच्: स्पशिता · ण्यत्: स्पाश्यः · तव्य: स्पशितव्यः · अनीयर्: स्पशनीयः · क्त: स्पशितः · क्तवतु: स्पशितवान् · शतृ: स्पशन् · स्य-शतृ: स्पशिष्यन् · शानच्: स्पशमानः · क्त्वा: स्पशित्वा · ल्यप्: प्रस्पश्य · तुमुन्: स्पशितुम् · णमुल्: स्पाशम् · घञ्: स्पाशः · क्तिन्: स्पष्टि · क्वसु: पस्पश्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्पश्
स्पश्
spaś
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स्पश् (cf. √ 1. पश्; only occurring in pf. पस्पशे, p. पस्पशान; aor. अस्पष्ट), to see, behold, perceive, espy, RV. : Caus. स्पाशयति (ĀpŚr.) and स्पाशयते (RV.), to make clear, show; to perceive, observe.
स्पश् [cf. Gk. σκέπ-τομαι, σκοπ-ή; Lat. spicio; Germ. spëhôn, spähen; Eng. spy.]
2. स्पश् m. one who looks or beholds, a watcher, spy, messenger (esp. applied to the messengers of Varuṇa), RV.; AV.; VS.
स्पश् [cf. Lat. spex in auspex; Gk. σκώψ.]
3. स्पश् (cf. √ 3. पश्) cl. 1. P. Ā. स्पशति, ˚ते (p. पस्पाश, पस्पशे; fut. स्पशिता &c.), to bind, fetter, stop, hinder, Dhātup. xxi, 22 : Caus. स्पाशयति (aor. अपस्पशत्) Gr.: Desid. पिस्पशिषति, ˚ते, ib. : Intens. पास्पश्यते, पास्पष्टि, ib.
4. स्पश् (v.l. स्पर्श्; connected with √ 1. स्पृश्) cl. 10. P. स्पाशयति, to take or take hold of Dhātup. xxxiii, 7; to unite, join, embrace, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1268,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्पश् {c1c} U. (स्पशति-ते) 1 To obstruct. --2 To undertake, perform --3 To string together. --4 To touch. --5 To see, behold, perceive clearly, spy out, espy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1153-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्पशःस्पश् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: स्पश (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्पशः 📚 ➤ अवरोध करना, रोकना, एकत्र करना, स्पर्श करना, छूना
संस्कृत: बाधनस्पर्शनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्पश् 📚(cf. √ 1. पश्; only occurring in pf. पस्पशे, p. पस्पशान; aor. अस्पष्…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें