🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:54:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्फटिक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्फटिक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्फटिक

अर्थ: बिलौर, काचमणि

व्युत्पत्ति: स्फटि + कै + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्फटिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्फटिक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्फटिकःस्फटिकौस्फटिकाः
द्वितीयास्फटिकम्स्फटिकौस्फटिकान्
तृतीयास्फटिकेनस्फटिकाभ्याम्स्फटिकैः
चतुर्थीस्फटिकायस्फटिकाभ्याम्स्फटिकेभ्यः
पञ्चमीस्फटिकात् / स्फटिकाद्स्फटिकाभ्याम्स्फटिकेभ्यः
षष्ठीस्फटिकस्यस्फटिकयोःस्फटिकानाम्
सप्तमीस्फटिकेस्फटिकयोःस्फटिकेषु
सम्बोधनहे स्फटिकहे स्फटिकौहे स्फटिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्फटिक
स्फटिक
sphaṭika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्फटिक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का सफेद बहुमूल्य पत्थर या रत्न । बिल्लौर । विशेष—स्फटिक काँच के समान पारदर्शी होता है और इसका व्यवहार मालाएँ, मूर्तियाँ तथा दस्ते आदि बनाने में होता है । इसके कई भेद और रंग होते हैं ।
२. सूर्यकांत मणि ।
३. शीशा । काँच ।
४. कपूर । कर्पूर ।
५. फिटकरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फटिक m. crystal, quartz, ŚvetUp.; Yājñ.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1269,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फटिकः A crystal, quartz; अपगतनले हि मनसि स्फटिकप्तणाविच रजनिकरगभस्तयः सुखं प्रविशंत्युपदेशगुणाः K. --का Sulphate of alumina or alum. --Comp. --अचलः the mount Meru. --अद्रिः the mount Kailāsa. ˚भिद् m. camphor. --अभ्रः camphor. --अश्मन्, --आत्मन्, --मणि m., --शिला a crystal stone. --प्रभ a. crystalline, transparent. --स्कंभः a crystal column.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1153-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फटि(टी)क पु० स्फटि(टीव)रेव कायति कै--क । १ स्वनामख्याते मणौ हला० प्यार्थे क वा ह्रस्वः । २ स्फट्यां भावप्र० । स्वार्थेऽण् । स्फाटिकमप्यत्र न० शब्दर० । “स्फटकिः समवीर्य्यश्च पित्तदाहार्त्तिदोषणुत् । तस्माक्ष मालां जपतां दत्ते कोटिगुणं फलम्” । तत्परीक्षा यथा “यद्गङ्गातोयविन्दुच्छविनिमलतमं निस्मुर्षं नेत्र हृद्य स्निग्धं शुद्धान्तरालं मधुरमतिहिमं पित्तदाहास्व हारि । पापाणे यन्निवृष्टं स्फुटितमपि निजां स्वच्छतां [] नैव जह्यात् तज्जात्यं जातु लभ्यं शुभमुपचिनौते शैव रत्नञ्च रत्नम्” राजनि० । “मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैदूर्य्यस्फटिकादिकम् । मणिरत्न सरं शीतं कषायं स्वादु लेखनम् । चक्षुष्यं धारणात्तच्च वापा- लक्ष्मीविनाशनम्” राजवल्लभः । तस्य उत्पत्तकथादिक यथा “कावेरीविन्ध्ययवनचीननेपालभूमिषु । लाङ्गली व्यकिरन्मेदा दानवस्य प्रयत्नतः । आकाशशुद्धं तैलाख्य मुत्पन्न स्फटिकं ततः । मृप्प लशङ्कधवलं किञ्चिद्वर्णा- न्तरान्वितम् । न तत्तुल्यं हि रत्नानामथ वा पाप- नाशनम् । संस्कतं शिल्पिना नद्यो मूल्यं किञ्चिल्लभे- त्ततः” गारुडे ७९ अ० । तथा “हिमालये सिंहले च विन्ध्याटवितटे तथा । स्फटिकं जायते चैव नानारूपं समप्रभम् । हिमाद्रौ चन्द्रसङ्काशं स्फटिकं तत् द्विधा भवेत् । सूर्य्यकान्तञ्च तत्रैकं चन्द्रकान्तं तथाऽपरम् । सूर्य्यांशुस्पर्शमात्रेण वह्निं वमति यत् क्षणात् । सूर्य्य- कान्तं तदाख्यातं स्फटिकं रत्नवेदिभिः । पूर्णेन्दुकर- संस्पर्शादमृत स्रवति क्षणात् । चन्द्रलान्तं तदास्त्रातं दुर्लभं तत् कलौ युगे । अशोकपल्लवच्छायं दाडिमी- वीजसन्निभम् । विन्ध्याटवीतटे देशे जायते पन्दकान्ति- कम् । सिंहले जायते लुष्णमाकरे गन्धनीलके । पद्म- रागभवस्थाने विविध स्फटिकं भवेत् । अत्यन्तनिर्मलं स्वच्छं सृवतीव जलं शुचि । ज्यातिर्ज्यलनमाश्लिष्टं मुक्ताज्योतीरसं द्विज! । तदेय लोहिताकारं राजावार्त्त- समद्भवम । आनीलंतत्तु पाषाणं प्रोक्तं राजमयं शुअभम् । ब्रह्मसूत्रमयं यत्तु प्रोक्तं ब्रह्ममयं द्विज! “युक्तिकल्प०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5369-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फटिकः, पुं, (स्फट शीर्णौ + बाहुलकात् इकन् ।) सूर्य्यकान्तमणिः । इति हलायुधः ॥ स्वनाम- ख्यातमणिः । फटिक् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । स्फाटिकम् २ स्फाटकम् ३ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ भासुरः ४ स्फाटिकोपलः ५ शालि- पिष्टम् ६ धौतशिलम् ७ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ सितोपलः ८ विमलमणिः ९ निर्म्मलोपलः १० स्वच्छः ११ स्वच्छमणिः १२ अमररत्नम् १३ निस्तुषरत्नम् १४ शिवप्रियः १५ । अस्य गुणादि यथा, -- “स्फटिकः समवीर्य्यश्च पित्तदाहार्त्तिदोषनुत् । तस्याक्षमालां जपता दत्ते कोटिगुणं फलम् ॥” तत्परीक्षा यथा, -- “यद्गङ्गातोयविन्दुच्छविविमलतमं निस्तुषं नेत्र- हृद्यं स्निग्धं शुद्धान्तरालं मधुरमतिहिमं पित्त- दाहास्रहारि । पाषाणे यन्निघृष्टं स्फुटितमपि निजां स्वच्छतां नैव जह्यात तज्जात्यं जातु लभ्यं शुभमुपचिनुते शैवरत्नञ्च रत्नम् ॥” बिन्दुस्थाने विद्युदिति च पाठः । इति राज- निर्घण्टः ॥ अपि च । “मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैदूर्य्यस्फटिकादिकम् । मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादुलेखनम् । चक्षुष्यं धारणात्तच्च पापालक्ष्मीविनाशनम् ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ तस्य उत्पत्तिपरीक्षे यथा, -- “कावेरबिन्ध्ययवनचीननेपालभूमिषु । लाङ्गली व्यकिरन्मेदो दानवस्य प्रयत्नतः ॥ [] आकाशशुद्धं तैलाख्यमुत्पन्नं स्फटिकं ततः । मृणालशङ्खधवलं किञ्चिद्वर्णान्तरान्वितम् ॥ न तत्तुल्यं हि रत्नानामथवा पापनाशनम् । संस्कृतं शिल्पिना सद्यो मूल्यं किञ्चिल्लभेत्ततः ॥” इति गारुडे पूर्व्वविभागे । ७९ । १ -- ३ ॥ * ॥ तथा । “हिमालये सिंहले च बिन्ध्याटवितटे तथा । स्फटिकं जायते चैव नानारूपं समप्रभम् ॥ हिमाद्रौ चन्द्रसङ्काशं स्फटिकं तत् द्विधा भवेत् । सूर्य्यकान्तञ्च तत्रैकं चन्द्रकान्तं तथा परम् ॥ सूर्य्यांशुस्पर्शमात्रेण वह्निं वमति यत् क्षणात् । सूर्य्यकान्तं तदाख्यातं स्फटिकं रत्नवेदिभिः ॥ पूर्णेन्दुकरसंस्पर्शादमृतं स्रवति क्षणात् । चन्द्रकान्तं तदाख्यातं दुर्ल्लभं तत् कली युगे ॥ अशोकपल्लवच्छायं दाडिमीतीजसन्निभम् । बिन्ध्याटवितटे देशे जायते मन्दकान्तिकम् ॥ सिंहले जायते कृष्णमाकरे गन्धनीलके । पद्मरागभवे स्थाने विविधं स्फटिकं भवेत् ॥ अत्यन्तनिर्म्मलं स्वच्छं स्रवतीव जलं शुचि । ज्योतिर्ज्ज्वलनमाश्लिष्टं मुक्ताज्योतीरसं द्विज ॥ तदेव लोहिताकारं राजावर्त्तमुदाहृतम् । आनीलं तत्तु पाषाणं प्रोक्तं राजमयं शुभम् ॥ ब्रह्मसूत्रमयं यत्तु प्रोक्तं ब्रह्ममयं द्विज ॥” इति स्फटिकपरीक्षा । इति भोजराजकृतयुक्ति- कल्पतरुः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-460-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्फटिक" आता है (26)
अच्छ स्फटिक । २ भाल । ३ स्वच्छ जल (ड़िं॰)स्फाटक स्फटिक । बिल्लौरअमररत्न स्फटिक । बिल्लौरसिक्ष्य स्फटिक । काँच । बिल्लौरसुसारवत् बिल्लौर । स्फटिकनिर्मलोपल स्फटिकशालिपिष्ट स्फटिक । बिल्लौर पत्थरस्वच्छमणि बिल्लौर । स्फटिकस्फाटिकोपल स्फटिक । बिल्लौरविमलमणि स्फटिकरागदा स्फटिक । सित मणिअमलमणि स्फटिक । बिल्लौरसितमणि स्फटिक । बिल्लौरअमलरत्न स्फटिकफटक † ^१ संज्ञा पुं॰ बिल्लौर पत्थर । स्फटिकतनसल स्फटिक । बिल्लौरधौतशिला स्फटिक । बिल्लौरक्रिस्टल स्फटिक । बिल्लौरस्फटिकोपल बिल्लौर । स्फटिकववधार्मिका स्फटिक । स्तरबिल्लौरअर्क सूर्यभासुर कुष्ठ रोग का औषध । कोढ़ की दवागल्वर्क मद्य पीने का प्याला । प्राचीन काल में यह पात्र गलू नामक पत्थर से बनाया…शैलाट पहाड़ी । आदमी । परबतियाशिवप्रिय रुद्राक्षजपमाला वह माला जिसे लेकर लोग जप करते हैं । विशेष—यह माला संप्रदायानुसार, रुद्…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्फटिकस्फटिक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्फटिक 📚 ➤ बिलौर, काचमणि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्फटिक 📚एक प्रकार का सफेद बहुमूल्य पत्थर या रत्न । बिल्लौर । विशेष—स्फटिक काँच…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्फटिक
अर्क (३.३.४) — सूर्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्फटिक: स्फटि + कै + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें