🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:06:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्फुरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्फुरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्फुरः

अर्थ: हिलना, स्फुरित होना

संस्कृत: सञ्चलने

अंग्रेज़ी: to throb, to pulse, to move, to palpitate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्फुर् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. स्फुर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — स्फुर् (तुदादिगण) · अर्थ: हिलना, स्फुरित होना (सञ्चलने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअस्फुरत् / अस्फुरद्अस्फुरताम्अस्फुरन्
मध्यमअस्फुरःअस्फुरतम्अस्फुरत
उत्तमअस्फुरम्अस्फुरावअस्फुराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: स्फुरति · लिट्: पुस्फोर · लुट्: स्फुरिता · लृट्: स्फुरिष्यति · लोट्: स्फुरतात् · लङ्: अस्फुरत् · विधिलिङ्: स्फुरेत् · आशीर्लिङ्: स्फूर्यात् · लुङ्: अस्फुरीत् · लृङ्: अस्फुरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्फुरण · ण्वुल्: स्फोरकः · तृच्: स्फुरिता · ण्यत्: स्फोर्यः · तव्य: स्फुरितव्यः · अनीयर्: स्फुरणीयः · क्त: स्फुरितः · क्तवतु: स्फुरितवान् · शतृ: स्फुरन् · स्य-शतृ: स्फुरिष्यन् · क्त्वा: स्फुरित्वा · ल्यप्: प्रस्फूर्य · तुमुन्: स्फुरितुम् · णमुल्: स्फोरम् · घञ्: स्फारः · क्तिन्: स्फूर्ति · क्वसु: पुस्फूर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्फुर्
स्फुर्
sphur
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स्फुर् (cf. √ स्फर्) cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 95) स्फुरति (mc. also ˚ते; p. स्फुरत् and स्फुरमाण [qq.vv.]; only in pres. base, but See अप-√ स्फुर्; Gr. also pf. पुस्फोर, पुस्फुरे; fut. स्फुरिता, स्फुरिष्यति; aor. अस्फोरीत्; Prec. स्फूर्यात्; inf. स्फुरितुम्), to spurn, RV.; AV.; to dart, bound, rebound, spring, RV.; MBh.; Kāv.; to tremble, throb, quiver, palpitate, twitch (as the nerves of the arm, Śak.), struggle, Kauś.; MBh. &c.; to flash, glitter, gleam, glisten, twinkle, sparkle, MaitrUp.; R. &c.; to shine, be brilliant or distinguished, Rājat.; Kathās.; MārkP.; to break forth, burst out plainly or visibly, start into view, be evident or manifest, become displayed or expanded, NṛsUp.; MBh. &c.; to hurt, destroy, Naigh. ii, 19 : Caus. स्फोरयति (aor. अपुस्फुरत् or अपुस्फरत्), to stretch, draw or bend (a bow), Bhaṭṭ. ; to adduce an argument, Śaṃk., Sch.; to cause to shine, eulogize, praise excessively, Pañcad.; स्फुरयति, to fill with (instr.), Lalit. : Desid. पुस्फुरिषति Gr.: Intens. पोस्फुर्यते, पोस्फोर्ति.
स्फुर् [cf. Gk. σπαίρω, σϕυρόν; Lat. sperno; Lith. spìrti; Germ. sporo, spor, Sporn; Eng. spur, spurn.]
2. स्फुर् (ifc.) quivering, trembling, throbbing, Śiś. ii, 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1270,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फुर् {c6c} P. (स्फुरति, स्फुरित) 1 (a) To throb, palpitate (as eyes &c.); शांतमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतः फलमिहास्य Ś. 1. 16; स्फुरता वामकेनापि दाक्षिण्यमवलंब्यते Māl. 1. 8; अभिमतफलशंसी चारु पुस्फोर वाहुः Bk. 1. 27 (b) To shake, tremble, quiver, vibrate in general; स्फुरदधरनासापुटतया U. 1. 29, 6. 33. --2 To twitch, struggle, become agitated; हतं पृथिव्यां करुणं स्फुरंतं Rām. --3 To start, dart, spring forward; पुस्फुरुर्वृषभाः परं Bk. 14. 6. --4 To spring back, rebound (as a bow.) --5 To spring or break forth, shoot out, spring up, rise forth; धर्मतःस्फुरति निर्मलं यशः; Ku. 3. 68. --6 To start into view, become visible or manifest, appear clearly, become displayed; मुखात्स्फुरंतीं को हर्तुमिच्छति हरेः परिभूय दंष्ट्रां Mu. 1. 8; रचितरुचिरभूषां ट्टष्टिमोषे प्रदोषे स्फुरति निरवसादां कापि राधां जगाद Gīt. 11. --7 To flash, scintillate, sparkle, glitter, gleam, shine; स्फुरतु कुचकुंभयोरुपरि मणिमंजरी रंजयेतु तव हृदयश Gīt. 10; (तया) स्फुरत्प्रभामंडलया च, काशे Ku. 1. 24, R. 3. 60, 5. 51. [] Me. 15, 27. --8 To shine, distinguish oneself, become eminent; Pt. 1. 27. --9 To flash on the mind, rush suddenly into memory. --10 To go tremulously. --11 To bruise, destroy. --Caus. (स्फारयति-ते, स्फोरयति-ते) 1 To cause to throb or vibrate. --2 To cause to shine, irradiate. --3 To throw, cast. --WITH अप to shine forth or out. --अभि {1} to spread or be diffused, expand. {2} to become known.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1155-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्फुरःस्फुर् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: स्फुर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्फुरः 📚 ➤ हिलना, स्फुरित होना
संस्कृत: सञ्चलने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्फुर् 📚(cf. √ स्फर्) cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 95) स्फुरति (mc. also ˚ते; p…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬