🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:32:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्फोटन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्फोटन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्फोटन

अर्थ: फाड़कर अलग-अलग करना, प्रकट करना, भेद खोलना, स्पष्ट करना

व्युत्पत्ति: स्फुट् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्फोटन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्फोटन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्फोटन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्फोटनःस्फोटनौस्फोटनाः
द्वितीयास्फोटनम्स्फोटनौस्फोटनान्
तृतीयास्फोटनेनस्फोटनाभ्याम्स्फोटनैः
चतुर्थीस्फोटनायस्फोटनाभ्याम्स्फोटनेभ्यः
पञ्चमीस्फोटनात् / स्फोटनाद्स्फोटनाभ्याम्स्फोटनेभ्यः
षष्ठीस्फोटनस्यस्फोटनयोःस्फोटनानाम्
सप्तमीस्फोटनेस्फोटनयोःस्फोटनेषु
सम्बोधनहे स्फोटनहे स्फोटनौहे स्फोटनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्फोटन
स्फोटन
sphoṭana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्फोटन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंदर से फोड़ना ।
२. विदारण । फाड़ना ।
३. प्रकट या प्रकाशित करना ।
४. शब्द । आवाज ।
५. सुश्रुत के अनुसार वायु के प्रकोप से होनेवाली व्रण की पीड़ा जिसमें व्रण फटता हुआ सा जान पड़ता है ।
६. हाथ की उँगलियाँ चटकाना (को॰) ।
७. शिव (को॰) ।
८. एकाएक फट पड़ना (को॰) ।
९. अनाज फटकना (को॰) ।
१०. हाथ आदि कँपाना या हिलाना (को॰) ।
११. परस्पर मिले हुए व्यंजनों का अलग अलग उच्चारण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फोटन mfn. breaking or splitting asunder, crushing, destroying, removing, Hariv.; MārkP.
स्फोटन m. ‘Crusher’, N. of Śiva, MBh.
(in gram.) ‘divider’, a kind of vocal sound audible between partic. conjunct consonants, APrāt.
स्फोटन (अम्), n. the act of breaking or tearing asunder &c., Āpast.; Suśr.; Pañcat.
winnowing grain &c., L.
shaking or waving (the arms), Sāh.
cracking (the fingers), Āpast.
(in gram.) the separation of certain conjunct consonants by the insertion of an audible vocal sound (cf. above), VPrāt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1270,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फोटन a. (नी f.) [स्फुट् --ल्युट्] Breaking asunder, manifesting, disclosing, making clear. --नः Separated utterance of a close combination of consonants. --नं 1 Rending, suddenly bursting, splitting, cracking. --2 Winnowing grain. --3 Cracking the finger-joints, snapping the fingers. --4 The separation of a double consonant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1155-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फोटन न० स्फुट--ल्युट् । १ विदारणे २ विकाशन च भरतः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5372,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फोटनं, क्ली, (स्फुट + ल्युट् ।) विदारणम् । इत्यमरटीकायां भरतः । ३ । २ । ५ ॥ (यथा, -- सुश्रुते । ६ । ४२ । “शङ्कुस्फोटनवत्तस्य यस्मात्तीव्राश्च वेदनाः । शूलासक्तस्य लक्ष्यन्ते तस्मात् शूलमिहोच्यते ॥”) प्रकाशनम् । इति स्फुटधात्वर्थदर्शनात् ॥ (शब्दः । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । २३२ । “भ्रूविभङ्गोष्ठनिर्द्दंशबाहुस्फोटनतर्ज्जनाः ॥” स्फोटयतीति । स्फुट + णिच् + ल्युः । भेदके, त्रि ॥ यथा, हरिवंशे । २४७ । १२ । “शतपर्व्वमहारौद्रं स्फोटनं सर्व्वतोमुखम् । प्रगृह्य रुचिरं वज्रं दीप्त रौद्राट्टहासिनम् । दैत्यानयोधयत् सर्व्वान् महेन्द्रः पाकशासनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-462-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्फोटन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्फोटनस्फोटन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्फोटन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्फोटन 📚 ➤ फाड़कर अलग-अलग करना, प्रकट करना, भेद खोलना, स्पष्ट करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्फोटन 📚अंदर से फोड़ना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्फोटन: स्फुट् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें