🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:00:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्मयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्मयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्मयः

अर्थ: आश्चर्य, अचंभा, ताज्जुब

संस्कृत: मदः · पर्याय: दर्प, अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, मद

व्युत्पत्ति: स्मि + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्मय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्मय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्मयःस्मयौस्मयाः
द्वितीयास्मयम्स्मयौस्मयान्
तृतीयास्मयेनस्मयाभ्याम्स्मयैः
चतुर्थीस्मयायस्मयाभ्याम्स्मयेभ्यः
पञ्चमीस्मयात् / स्मयाद्स्मयाभ्याम्स्मयेभ्यः
षष्ठीस्मयस्यस्मययोःस्मयानाम्
सप्तमीस्मयेस्मययोःस्मयेषु
सम्बोधनहे स्मयहे स्मयौहे स्मयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्मय
स्मय
smaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्मय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गर्व । अभिमान । शेखी ।
२. विस्मय । आश्चर्य । अचंभा । (को॰) ।
३. मंद हास । मुसकान (को॰) । यौ॰—स्मयदान=(१) गर्वयुक्त या घमंड से भरा हुआ दान । (२) किसी को देखकर या अनुकूल भाव से मुस्कुराना । स्मय- नुत्ति= गर्वहीन करना । घमंड चूर करना ।
स्मय २ वि॰ [सं॰] अद् भुत । विलक्षण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मय &c. See col. 3.
स्मय m. (ifc. f(आ). ) smiling at anything, wonder, surprise, astonishment, MBh.; Bhartṛ. (v.l.)
arrogance, conceit, pride in or at (comp.), Ragh.; Daś.; BhP.
Pride (personified as the son of Dharma and Puṣṭi), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1271,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मयः [स्मि-अच्] 1 Astonishment, wonder, surprise. --2 Arrogance, pride, haughtiness, conceit; तस्मै स्मयावेशविवर्जिताय R. 5. 19; प्रभवः स्मयदूषिताः Bh. 3. 2, 69; Mu. 2. 22.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1156-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मय पु० स्मि--अच् । १ गर्वे २ अद्भुतरसस्थायिभाने च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5372,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मयः, पुं, (स्मयनमिति । स्मि + अच् ।) अद्भुतः । गर्व्वः । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । ५ । १९ ॥ “ततो यथावद् विहिताध्वराय तस्मै स्मयावेशविवर्जिताय । वर्णाश्रमाणां गुरवे स वर्णी विचक्षणः प्रस्तुतमाचचक्षे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-462-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्मयःस्मय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: स्मि + अच्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्मयः 📚 ➤ आश्चर्य, अचंभा, ताज्जुब
संस्कृत: मदः · पर्याय: दर्प, अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, मद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्मय 📚गर्व । अभिमान । शेखी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्मय
घमण्ड (१.७.२३) — दर्प, अवलेप, अवष्टम्भ, चित्तोद्रेक, मद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्मयः: स्मि + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें