🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:23:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्मरम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्मरम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्मरम्

अर्थ: प्रत्यास्मरण, याद

संस्कृत: कामदेवः · पर्याय: मदन, मन्मथ, मार, प्रद्युम्न, मीनकेतन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्मर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. स्मर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्मृ + अच्
  3. स्मृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  4. स्मर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्मृ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्मर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्मरःस्मरौस्मराः
द्वितीयास्मरम्स्मरौस्मरान्
तृतीयास्मरेणस्मराभ्याम्स्मरैः
चतुर्थीस्मरायस्मराभ्याम्स्मरेभ्यः
पञ्चमीस्मरात् / स्मराद्स्मराभ्याम्स्मरेभ्यः
षष्ठीस्मरस्यस्मरयोःस्मराणाम्
सप्तमीस्मरेस्मरयोःस्मरेषु
सम्बोधनहे स्मरहे स्मरौहे स्मराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्मर
स्मर
smara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्मर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कामदेव । मदन । उ॰—(क) मदन मनोभव मन मथन, पंचसर स्मर मार । मीनकेतु कंदर्प हरि व्यापक विरह बिदार ।—अनेकार्थ (शब्द॰) । (ख) स्मर अरचा की हित माल । ताको कहत विसाल ।—गुमान (शब्द॰) ।
२. स्मरण । स्मृति । याद ।
३. (संगीत में) शुद्ध राग का एक भेद ।
४. प्रेम । प्रीति । प्रशाय (को॰) ।
५. ज्यौतिष में लग्न से सप्तम स्थान जो पुरुष के लिये स्त्रीस्थान और स्त्री के लिये पतिस्थान का द्योतक है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मर &c. See p. 1272, col. 1.
स्मर mf(आ)n. remembering, recollecting (see जाति-स्मर)
स्मर m. (ifc. f(आ). ) memory, remembrance, recollection, ChUp.; Uttarar.
स्मर m. loving recollection, love, (esp.) sexual love, AV. &c. &c.
Kāma-deva (god of love), Kālid.; Kathās. &c.
an interpreter or explainer of the Veda (and ‘the god of love’), Naiṣ.
the 7th astrol. mansion, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1271,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मरः [स्मृ-भावे अप्] 1 Recollection, remembrance. --2 Love. --3 Cupid, the god of love; स्मर पर्युत्सुक एष माधवः Ku. 4. 28, 42, 43. --Comp. --अंकुशः {1} a fingernail. {2} a lover, lascivious person. --अगारं, --कूपकः, --गृहं, --मंदिरं the female organ. --अंध a. blinded by love, infatuated with passion. --आकुल, --आतुर, --आर्त, --उत्सुक, a. pining with love, love-sick, smit with love. --आसवः saliva. --कर्मन् n. any amorous action, a wanton act. --गुरुः an epithet of Viṣṇu. --छत्रं the clitoris. --दशा a state of love, state of the body produced by being in love (these are ten). --ध्वजः {1} the male organ. {2} a fabulous fish. {3} N. of a musical instrument. --(जं) the female organ. --(जा) a bright moon-light night. --प्रिया an epithet of Rati. --भासित a. inflamed by love. --मोहः infatuation of love, passion. --लेखनी the Sārikā bird. --वल्लभः {1} an epithet of Spring. {2} of Aniruddha. --वीथिका a prostitute, harlot. --शासनः an epithet of Śiva. --सखः the moon. --स्तंभः the male organ. --स्मर्यः a donkey, an ass. --हरः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1155-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मर पु० स्मरति प्रियमनेन स्मृ--करणे अप् । १ कामदेवे अमरः । भावे अप् । २ स्मरणे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5373,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मरः, पुं, (स्मरयति उत्कण्ठयतीति । स्मृ + णिच् + अच् । कामदेवः । इत्यमरः । १ । १ । २६ ॥ (यथा, कुमारे । ४ । ८ । “स्मरसि स्मर मेखलागुणै- रुत गोत्रस्खलितेषु बन्धनम् । च्युतकेशरदूषितेक्षणा- न्यवतंसोत्पलताडनानि वा ॥” * ॥ स्मृ + अप् ।) स्मरणञ्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-462-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्मर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्मरम्स्मर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: स्मृ + अच्)
अन्य सम्भावना: स्मर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्मृ + अच् | स्मृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्मरम् 📚 ➤ प्रत्यास्मरण, याद
संस्कृत: कामदेवः · पर्याय: मदन, मन्मथ, मार, प्रद्युम्न, मीनकेतन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्मर 📚कामदेव । मदन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्मर
कामदेव के नाम (१.१.२७) — मदन, मन्मथ, मार, प्रद्युम्न, मीनकेतन, कन्दर्प, दर्पक, अनङ्ग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्मरम्: स्मृ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬