🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:44:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्रवम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्रवम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्रवम्

अर्थ: चूना, रिसना, बहना

संस्कृत: प्रस्रवणम् · पर्याय: स्नव

व्युत्पत्ति: स्रु + अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्रव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. स्रव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्रु + अच्
  3. स्रव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्रु + अच्
  4. स्रु धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्रव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्रवःस्रवौस्रवाः
द्वितीयास्रवम्स्रवौस्रवान्
तृतीयास्रवेणस्रवाभ्याम्स्रवैः
चतुर्थीस्रवायस्रवाभ्याम्स्रवेभ्यः
पञ्चमीस्रवात् / स्रवाद्स्रवाभ्याम्स्रवेभ्यः
षष्ठीस्रवस्यस्रवयोःस्रवाणाम्
सप्तमीस्रवेस्रवयोःस्रवेषु
सम्बोधनहे स्रवहे स्रवौहे स्रवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्रव
स्रव
srava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बहना (3.2.9) स्नव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बहना । बहाव । प्रवाह ।
२. झरना । निर्झर । प्रस्रवण ।
३. मूत्र । प्रस्राव । पेशाब ।
४. क्षरण । स्राव (को॰) ।
स्रव २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्रवण] दे॰ श्रवण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रव &c. See col. 2.
स्रव m. flowing, streaming, a flow of (comp.), MBh.; R. &c.
a waterfall, L.
urine, L.
स्रव mf(आ)n. streaming or flowing with (comp.), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1274,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रवः [स्रु-अप्] 1 Trickling, oozing, flowing. --2 A drop, flow, stream; विपुलौ स्नपयंती सा स्तनौ नेत्रजलस्रवैः Rām. --3 A fountain, spring.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1157-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्र(स्रा)व पु० स्रु--अप् घञ् वा । १ क्षरणे अमरः । कर्त्तरि अच् । २ निर्झरे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5375,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रवः, पुं, (स्रु + अप् ।) स्रवणम् । तत्पर्य्यायः । स्रावः २ । इत्यमरः । ३ । २ । ९ ॥ श्रवः ३ । इति तट्टीका ॥ प्रस्रावः ४ स्रुवः ५ । इति शब्दरत्नावलो ॥ निर्झरः । तत्पर्य्यायः । सरः २ सरिः ३ उत्सः ४ प्रस्रवणम् ५ । इति हेम- चन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १५३ । ८ । “उपपन्नश्चिरस्याद्य भक्षोऽयं मम सुप्रियः । स्नेहस्रवान् प्रस्रवति जिह्वा पर्य्येति मे सुखम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-466-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्रवम्स्रव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: स्रु + अच्)
अन्य सम्भावना: स्रव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्रु + अच् | स्रव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्रु + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्रवम् 📚 ➤ चूना, रिसना, बहना
संस्कृत: प्रस्रवणम् · पर्याय: स्नव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्रव 📚बहना । बहाव । प्रवाह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्रव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्रवम्: स्रु + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬