🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:48:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्रस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्रसः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्रसः

अर्थ: गिरना, खिसना, अधःपतन होना

संस्कृत: अवस्रंसने

अंग्रेज़ी: to fall down,to drop,to slip off,to hang down, to slide, to deteriorate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्रंस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. स्रस् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. स्रस् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. स्रस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. स्रस् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. स्रस् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — स्रंस् (भ्वादिगण) · अर्थ: गिरना, खिसना, अधःपतन होना (अवस्रंसने)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअस्रसत् / अस्रसद्अस्रसताम्अस्रसन्
मध्यमअस्रसःअस्रसतम्अस्रसत
उत्तमअस्रसम्अस्रसावअस्रसाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): स्रंसते · लिट् (आत्मने.): सस्रंसे · लुट् (आत्मने.): स्रंसिता · लृट् (आत्मने.): स्रंसिष्यते · लोट् (आत्मने.): स्रंसताम् · लङ् (आत्मने.): अस्रंसत · विधिलिङ् (आत्मने.): स्रंसेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): स्रंसिषीष्ट · लुङ्: अस्रसत् · लुङ् (आत्मने.): अस्रंसिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अस्रंसिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्रंसन · ण्वुल्: स्रंसकः · तृच्: स्रंसिता · ण्यत्: स्रंस्यः · तव्य: स्रंसितव्यः · अनीयर्: स्रंसनीयः · क्त: स्रस्तः · क्तवतु: स्रस्तवान् · शानच्: स्रंसमानः · क्त्वा: स्रस्त्वा · ल्यप्: प्रस्रस्य · तुमुन्: स्रंसितुम् · णमुल्: स्रंसम् · घञ्: स्रंसः · क्तिन्: स्रस्ति · क्वसु: सस्रस्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्रंस्
स्रंस्
sraṃs
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स्रंस् (or स्रस्; sometimes written श्रंश् or श्रंस्) cl. 1. Ā. (Dhātup. xviii, 15) स्रंसते (ep. and mc. also ˚ति; pf. सस्रंस, ˚ंसुः, Br.; 3. pl. -स्रंसिरे, Hariv.; aor. अस्रत्, Br.; अस्रसत्, स्रसेम, RV.; अस्रंसिष्ट, Br.; fut. स्रंसिता, स्रंसिष्यते Gr.; Ved. inf. -स्रसस्; स्रंसितुम् Gr.; ind.p. स्रंसित्वा, स्रस्त्वा, ib.; -स्रंस्य, -स्रस्य, Br. &c.), to fall, drop, fall down, slip off, get loose from (abl.), VS. &c. &c.; to fall asunder or to pieces, TBr.; to hang down, dangle, droop, Ragh.; to be broken, perish, cease, Sāh.; to go, Naigh. ii, 14 : Pass. स्रस्यते (aor. अस्रंसि) Gr.: Caus. स्रंसयति (aor. असस्रंसत्; Pass. स्रंस्यते), to cause to fall down, loosen, AV.; R. &c.; to let hang (the belly), AV.; to disturb, remove, destroy, Suśr. : Desid. सिस्रंसिषते Gr.: Intens. सनीस्रस्यते, सनीस्रंस्ति, ib. (cf. next).
2. स्रंस् v.l. for √ श्रम्भ् (q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1273,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रंस् {c1c} A. (स्रंसते, स्रस्त) 1 To fall fall or drop down, slip off or down; नास्रसत्करिणां ग्रैवं त्रिपदीच्छेदिनामपि R. 4. 48; गांडीवं स्रंसते हस्तात् Bg. 1. 30; Bk. 14. 72, 15. 61. --2 To sink, drop, fall asunder; हाहा देवि स्फुटति हृदयं स्रंसते देहबंधः U. 3. 38; Māl. 9. 20 v. l. --3 To hang down, --4 To go. --5 To be pleased. --Caus. (स्रंसयति-ते) 1 To cause to fall or slip down, move, disturb; वातोपि नास्रंसयदंशुकानि R. 6. 75. --2 To relax, loosen, slacken; Māl. 3. 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1157-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्रसःस्रंस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: स्रस् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | स्रस् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्रसः 📚 ➤ गिरना, खिसना, अधःपतन होना
संस्कृत: अवस्रंसने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्रंस् 📚(or स्रस्; sometimes written श्रंश् or श्रंस्) cl. 1. Ā. (Dhātup. xvii…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें