🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:22:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्रुवा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्रुवा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्रुवा

अर्थ: स्त्रियां टाप् च" यज्ञ का चमचा

व्युत्पत्ति: स्रु + क, स्त्रियां टाप् च (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्रुवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. स्रुव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. स्रुव (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. स्रुवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. स्रुवा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. स्रू (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  7. स्रुवा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. स्रू (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्रुवा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्रुवास्रुवेस्रुवाः
द्वितीयास्रुवाम्स्रुवेस्रुवाः
तृतीयास्रुवयास्रुवाभ्याम्स्रुवाभिः
चतुर्थीस्रुवायैस्रुवाभ्याम्स्रुवाभ्यः
पञ्चमीस्रुवायाःस्रुवाभ्याम्स्रुवाभ्यः
षष्ठीस्रुवायाःस्रुवयोःस्रुवाणाम्
सप्तमीस्रुवायाम्स्रुवयोःस्रुवासु
सम्बोधनहे स्रुवेहे स्रुवेहे स्रुवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्रुवा
स्रुवा
sruvā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रुवा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] लकड़ी की बनी हुई एक प्रकार की छोटी करछी जिससे हवनादि में घी की आहुति देते हैं । सुरवा । उ॰— चाप स्रुवा सर आहुति जानू । कोप मोर अति घोर कृसानू ।— तुलसी (शब्द॰) । विशेष—इस अर्थ में हिंदी में यह शब्द प्रायः पुंल्लिग बोला जाता है ।
२. झरना । निर्झर (को॰) ।
३. सलई । शल्लकी वृक्ष ।
४. मरोड़- फली । मूर्वा ।
स्रुवा वृक्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰] विकंकत वृक्ष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रुवा (आ), f., see below.
स्रुवा f. the ladle called Sruva, L.
Sanseviera Roxburghiana, L.
Boswellia Thurifera, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1274,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रुवः --वा 1 A sacrificial ladle. --2 A Soma ladle. --3 A spring, cascade. --Comp. --हस्तः N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1158-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रु(स्रु)वा स्त्री श्रु(स्र)क । यज्ञपात्रभेदे राजनि० । कात्या० श्रौ० १ । ३ । ३८ अयं दन्त्यादितया पुंस्त्वेन चोक्तः “अरत्निमात्रः स्रुवोऽङ्गुष्ठपर्ववृत्तपष्करः” सू० । “अरत्निः प्रमाणमस्यासावरत्निमात्रः स्रुवोऽरत्निप्रमाणो भवति अङ्गुष्ठपर्वणो वृत्तमङ्गुष्ठपर्ववृत्तम् अङ्गष्ठपर्ववृत्तं पुष्करं मुख यस्यासावङ्गुष्ठपर्ववृत्तपुष्करः पुर्वशब्दः सन्धिवाची सन्धिर्ग्रन्थिः तदुक्तम् “अङ्गुष्ठाङ्गुलिमानं तु यत्र यत्रोपदिश्यते । तत्र तत्र वृहत्पर्व ग्रन्थिभिर्मिनु- यात् बुधः” । अतोऽङ्गुष्ठस्य वृहत्पर्वग्रन्थिप्रमाणं चतु- रस्रं कृत्वा तदेव मण्डलं चतुरस्रं चिकीर्षन्नित्थु पायेन वृत्तं विधाय तत्प्रमाणं स्रुवस्य पुष्करं नासिकावत् स्वातं स्यात्” कर्क० । कर्मप्रदीपे कात्या० “स्वादिरी वाथ पा- लाशो वितस्तिस्तु स्रुवः स्पृतः । स्रुग्बाहुमात्रा विज्ञेया वृत्तस्तु प्राग्रहस्तयोः । स्रुवाग्रे घ्राणवत् खातं द्व्यङ्गुष्ठ- परिमण्डलम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5156,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रुवा, स्त्री, (स्रु + कः । टाप् ।) शल्लकी । मूर्व्वा । इति मेदिनी ॥ (स्रुक् । इति च मेदिनी ॥ अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “मूर्व्वा मधुरसा देवी मोरटा तेजनी स्रुवा । मधूलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-467-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्रुवा" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्रुवास्रुवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्रुव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | स्रुव (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्रुवा 📚 ➤ स्त्रियां टाप् च" यज्ञ का चमचा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्रुवा 📚लकड़ी की बनी हुई एक प्रकार की छोटी करछी जिससे हवनादि में घी की आहुति द…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • स्रुवा: स्रु + क, स्त्रियां टाप् च (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬