🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:06:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्वजन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्वजन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्वजन

अर्थ: बंधु, रिश्तेदार

संस्कृत: सगोत्रः · पर्याय: सगोत्र, बान्धव, ज्ञाति, बन्धु, स्व

व्युत्पत्ति: स्व-जनः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्वजन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अजन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + अज् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्वजन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वजनःस्वजनौस्वजनाः
द्वितीयास्वजनम्स्वजनौस्वजनान्
तृतीयास्वजनेनस्वजनाभ्याम्स्वजनैः
चतुर्थीस्वजनायस्वजनाभ्याम्स्वजनेभ्यः
पञ्चमीस्वजनात् / स्वजनाद्स्वजनाभ्याम्स्वजनेभ्यः
षष्ठीस्वजनस्यस्वजनयोःस्वजनानाम्
सप्तमीस्वजनेस्वजनयोःस्वजनेषु
सम्बोधनहे स्वजनहे स्वजनौहे स्वजनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्वजन
स्वजन
svajana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वजन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अपने परिवार के लोग । आत्मीय जन ।
२. सगे संबंधी । रिश्तेदार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्व—जन m. (ifc. f(आ). ) a man of o˚'s own people, kinsman
o˚'s own people, own kindred, KātyŚr.; MBh.; Kāv. &c. (often confounded with सु-ज्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1275,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वजन पु० स्वस्येव जनो जननमेककुले यस्य । १ ज्ञातौ अमरः । ६ त० । २ आत्मसम्बन्धिलोके ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5376,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वजनः, पुं, (स्वस्य जनः ।) ज्ञातिः । इत्यमरः । २ । ६ । ३४ ॥ आत्मीयलोकश्च ॥ (यथा, कुमारे । ४ । २६ । “स्वजनस्य हि दुःखमग्रतो विवृतद्वारमिवोपजायते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-468-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वजन" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्वजनस्वजन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अजन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सु + अज् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्वजन 📚 ➤ बंधु, रिश्तेदार
संस्कृत: सगोत्रः · पर्याय: सगोत्र, बान्धव, ज्ञाति, बन्धु, स्व

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्वजन 📚अपने परिवार के लोग । आत्मीय जन🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्वजन
सम्बन्धी (२.६.३४) — सगोत्र, बान्धव, ज्ञाति, बन्धु, स्व

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स्वजन = सू + अजन कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें