🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:54:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्वारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्वारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्वारः

अर्थ: शब्द करना, रोगी होना, दुःख देना, सताना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दोपतापयोः

अंग्रेज़ी: to sound, to be ill, to irritate, to trouble

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्वार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्वृ + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — स्वार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वारःस्वारौस्वाराः
द्वितीयास्वारम्स्वारौस्वारान्
तृतीयास्वारेणस्वाराभ्याम्स्वारैः
चतुर्थीस्वारायस्वाराभ्याम्स्वारेभ्यः
पञ्चमीस्वारात् / स्वाराद्स्वाराभ्याम्स्वारेभ्यः
षष्ठीस्वारस्यस्वारयोःस्वाराणाम्
सप्तमीस्वारेस्वारयोःस्वारेषु
सम्बोधनहे स्वारहे स्वारौहे स्वाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — स्वृ (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना, रोगी होना, दुःख देना, सताना (शब्दोपतापयोः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमस्वरतिस्वरतःस्वरन्ति
मध्यमस्वरसिस्वरथःस्वरथ
उत्तमस्वरामिस्वरावःस्वरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: स्वरति · लिट्: सस्वार · लुट्: स्वरिता · लृट्: स्वरिष्यति · लोट्: स्वरतात् · लङ्: अस्वरत् · विधिलिङ्: स्वरेत् · आशीर्लिङ्: स्वर्यात् · लुङ्: अस्वारीत् · लृङ्: अस्वरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्वरण · ण्वुल्: स्वारकः · तृच्: स्वर्ता · ण्यत्: स्वार्यः · तव्य: स्वर्तव्यः · अनीयर्: स्वरणीयः · क्त: स्वृतः · क्तवतु: स्वृतवान् · शतृ: स्वरन् · स्य-शतृ: स्वरिष्यन् · क्त्वा: स्वृत्वा · ल्यप्: प्रस्वृत्य · तुमुन्: स्वर्तुम् · णमुल्: स्वारम् · घञ्: स्वारः · क्तिन्: स्वृति · क्वसु: सस्वृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्वार
स्वार
svāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घोड़े के घर्राटे का शब्द ।
२. बादल की गड़गड़ाहट । मेघध्वनि ।
३. ध्वनि । स्वर (को॰) ।
४. स्वरित स्वर से समाप्त होनेवाला एक साम (को॰) ।
स्वार २ वि॰
१. स्वर संबंधी ।
२. स्वरित ध्वनि संबंधी (को॰) ।
स्वार पु ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ सवार] घुड़सवार । असवार । सवार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वार &c. See p. 1285, col. 3.
स्वार m. sound, noise (of a snorting horse), RV.
tone, accent, RPrāt.
the Svarita accent, TPrāt.
स्वार mfn. relating to sound or accent, MW.
having the Svarita accent
स्वार n. a Sāman ending with the Svarita accent, VS.; PañcavBr.; Lāṭy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1284,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्वारःस्वार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: स्वृ + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्वारः 📚 ➤ शब्द करना, रोगी होना, दुःख देना, सताना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दोपतापयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्वार 📚घोड़े के घर्राटे का शब्द🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स्वार = सू + आर कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • स्वारः: स्वृ + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬