🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:16:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हठम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हठम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हठम्

अर्थ: प्रचण्डता, बल

संस्कृत: बलात्कारः · पर्याय: प्रसभ, बलात्कार, प्रसह्य

व्युत्पत्ति: हठ्+ अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हठ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. हठ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: हठ् + अच्
  3. हठ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: हठ् + अच्
  4. हठ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हठ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहठःहठौहठाः
द्वितीयाहठम्हठौहठान्
तृतीयाहठेनहठाभ्याम्हठैः
चतुर्थीहठायहठाभ्याम्हठेभ्यः
पञ्चमीहठात् / हठाद्हठाभ्याम्हठेभ्यः
षष्ठीहठस्यहठयोःहठानाम्
सप्तमीहठेहठयोःहठेषु
सम्बोधनहे हठहे हठौहे हठाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हठ
हठ
haṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ज़बरदस्ती (2.8.108) प्रसभ · बलात्कार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हठ संज्ञा स्त्री॰, पुं॰ [सं॰] [वि॰ हठी, हठीला]
१. किसी बात के लिये अड़ना । किसी बात पर जम जाना कि ऐसा हो हो । टेक । जिद । दुराग्रह । जैसे,—(क) नाक कटी, पक हठ न हटी । (ख) तुम तो हर बात के लिये हठ करने लगते हो । (ग) बच्चों का हठ ही तो है । उ॰—जौं हठ करहु प्रेम बस बामा । तौ तुम्ह दुख पाउब परिनामा ।—मानस, २ । ६२ । यौ॰—हठधर्म । हठधर्मी । मुहा॰—'हठ पकड़ना = किसी बात के लिये अड़ जाना । जिद करना । दुराग्रह करना । हठ रखना = जिस बात के लिये कोई अड़े, उसे पूरा करना । हठ में पड़ना = हठ करना । उ॰—मन हठ परा न मान सिखावा ।—तुलसी (शब्द॰) । हठ बाँधना = हठ पकड़ना । हठ माँड़ना = हठ ठानना । उ॰—क्यों हठ माँड़ि रही री सजनी! टेरत श्याम सुजान ।—सूर (शब्द॰) ।
२. दृढ़ प्रतिज्ञा । अटल संकल्प । दृढ़तापूर्वक किसी बात का ग्रहण । उ॰—(क) जो हठ राखै धर्म की तेहि राखै करतार । (ख) तिरिया तेल, हमीर हठ चढ़ै न दूजी बार । (शब्द॰) । मुहा॰—हठ करना = दे॰ 'हठ ठानना' । उ॰—जौं हठ करहु प्रेम बस बामा । तौ तुम्हें दुख, पाउब परिनामा ।—मानस, २ ।६२ । हठ ठानना = दृढ़ प्रतिज्ञा या अटल संकल्प करना । उ॰—अहह तात दारुनि हठ ठानी । समुझत नहि कछु लाभ न हानी ।—मानस, १ । २५८ ।
३. बलात्कार । जबरदस्ती ।
४. शत्रु पर पीछे से आक्रमण ।
५. अवश्य होने की क्रिया या भाव । अवश्यंभाविता । अनि- वार्यता ।
६. आकाशमूली । जलकुंभी (को॰) ।
७. अचिंतित या अतर्कित की प्राप्ति । आकस्मिक लाभ (को॰) ।
८. शक्तिमत्ता । प्रचंडता । बल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हठ m. violence, force (ibc., एन, and आत्, ‘by force, forcibly’), R.; Rājat.; Kathās. &c.
obstinacy, pertinacity (ibc. and आत्, ‘obstinately, persistently’), Pañcat.; Kathās.
absolute or inevitable necessity (as the cause of all existence and activity; ibc., आत्, and एन, ‘necessarily, inevitably, by all means’), MBh.; Kāv. &c.
= हठ-योग, Cat.
oppression, W.
rapine, ib.
going in the rear of an enemy, L.
Pistia Stratiotes, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1287,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हठः 1 Violence, force. --2 Oppression, rapine. हठेन and हठात् are used adverbially in the sense of ‘forcibly’, ‘violently’, ‘suddenly, ‘against one's will’; अंबालिका च चंडवर्मणा हठात् परिणेतुमात्मभवनमनीयत Dk.; वानरान् वारयामास हठेन मधुरेण च Rām. --Comp. --योगः a particular mode of Yoga or practising abstract meditation, (so called, as distinguished from राजयोग q. v., because it is very difficult to practise; it may be performed in various ways, such as by standing on one leg, holding up the arms, inhaling smoke with the head inverted &c.). --विद्या the science of forced meditation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1164-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हठ कीलबन्धे सक० बल त्कारे प्लुतौ च अक० भ्वा० पर० सेट् । हठति । अहाठात्--अहठात् ।
हठ पु० हठ--अच् । बलात्कारे अमरः २ प्रश्न्याञ्च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5396,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हठ, कीलबन्धे । बलात्कृतौ । प्लुतौ । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भा०-पर०-सक-प्लुतौ अक०- सेट् ।) कीले वन्धः कीलबन्धः । हटति छागं कीले बध्नाति इत्यर्थः । कातन्त्रादौ बलात्कार- मात्रे । हठति परचक्रं बली । इति दुर्गादासः ॥
हठः, पुं, (हठ + पुंसीति घः ।) बलात्कारः । इत्यमरः । २ । ८ । १०८ ॥ प्रश्नी । इति मेदिनी ॥ (हठयोगः । यथा, हठयोगप्रढीपिकायाम् । १ । १० । “अशेषतापतप्तानां समाश्रयमठो हठः । अशेषयोगयुक्तानामाधारकमठो हठः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-501-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हठ" आता है (17)
आग्रह अनुरोध । हठ । जिद । जैसे,—वह बार बार मुझसे अपने साथ चलने का आग्रह कर र…दुराग्रह किसी बात पर बुरे ढंग से अड़ना । हठ । जिदईढ पु संज्ञा स्त्री॰ जिद । हठकद्द वैमनस्य । द्वेष । हठगहनि पु संज्ञा स्त्री॰ टेक । अड़ । जिद । हठकुगहनि †पु संज्ञा स्त्री॰ अनुचित आग्रह । हठ । जिदकद जमाई हुई चीनी । मिस्रीआरति विरक्ति । विराग । स्थगन । रोकसंस्तंभ गति का सहसा रोध । एकबारगी रुकावटजक धनरक्षक भूत प्रेत । यक्षपैज पु ^१ संज्ञा स्त्री॰जिद उलटी बात या वस्तु । विरूद्ध वस्तु या बातरगर पु † संज्ञा स्त्री॰आरलौ पु संज्ञा पुं॰ठनगन विवाह आदि मंगल अवसरों पर नेगियों या पुरस्कार पानेवालों का अधिक पाने के…अतिमाति अत्याधिक घमंड़ी । अहंकारीखुदलसदी आत्मानुराग

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हठम्हठ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: हठ् + अच्)
अन्य सम्भावना: हठ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: हठ् + अच् | हठ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: हठ् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हठम् 📚 ➤ प्रचण्डता, बल
संस्कृत: बलात्कारः · पर्याय: प्रसभ, बलात्कार, प्रसह्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हठ 📚पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हठ
ज़बरदस्ती (२.८.१०८) — प्रसभ, बलात्कार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हठम्: हठ् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें