🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:25:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हठ
haṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ज़बरदस्ती (2.8.108) प्रसभ · बलात्कार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हठ संज्ञा स्त्री॰, पुं॰ [सं॰] [वि॰ हठी, हठीला]
१. किसी बात के लिये अड़ना । किसी बात पर जम जाना कि ऐसा हो हो । टेक । जिद । दुराग्रह । जैसे,—(क) नाक कटी, पक हठ न हटी । (ख) तुम तो हर बात के लिये हठ करने लगते हो । (ग) बच्चों का हठ ही तो है । उ॰—जौं हठ करहु प्रेम बस बामा । तौ तुम्ह दुख पाउब परिनामा ।—मानस, २ । ६२ । यौ॰—हठधर्म । हठधर्मी । मुहा॰—'हठ पकड़ना = किसी बात के लिये अड़ जाना । जिद करना । दुराग्रह करना । हठ रखना = जिस बात के लिये कोई अड़े, उसे पूरा करना । हठ में पड़ना = हठ करना । उ॰—मन हठ परा न मान सिखावा ।—तुलसी (शब्द॰) । हठ बाँधना = हठ पकड़ना । हठ माँड़ना = हठ ठानना । उ॰—क्यों हठ माँड़ि रही री सजनी! टेरत श्याम सुजान ।—सूर (शब्द॰) ।
२. दृढ़ प्रतिज्ञा । अटल संकल्प । दृढ़तापूर्वक किसी बात का ग्रहण । उ॰—(क) जो हठ राखै धर्म की तेहि राखै करतार । (ख) तिरिया तेल, हमीर हठ चढ़ै न दूजी बार । (शब्द॰) । मुहा॰—हठ करना = दे॰ 'हठ ठानना' । उ॰—जौं हठ करहु प्रेम बस बामा । तौ तुम्हें दुख, पाउब परिनामा ।—मानस, २ ।६२ । हठ ठानना = दृढ़ प्रतिज्ञा या अटल संकल्प करना । उ॰—अहह तात दारुनि हठ ठानी । समुझत नहि कछु लाभ न हानी ।—मानस, १ । २५८ ।
३. बलात्कार । जबरदस्ती ।
४. शत्रु पर पीछे से आक्रमण ।
५. अवश्य होने की क्रिया या भाव । अवश्यंभाविता । अनि- वार्यता ।
६. आकाशमूली । जलकुंभी (को॰) ।
७. अचिंतित या अतर्कित की प्राप्ति । आकस्मिक लाभ (को॰) ।
८. शक्तिमत्ता । प्रचंडता । बल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हठ m. violence, force (ibc., एन, and आत्, ‘by force, forcibly’), R.; Rājat.; Kathās. &c.
obstinacy, pertinacity (ibc. and आत्, ‘obstinately, persistently’), Pañcat.; Kathās.
absolute or inevitable necessity (as the cause of all existence and activity; ibc., आत्, and एन, ‘necessarily, inevitably, by all means’), MBh.; Kāv. &c.
= हठ-योग, Cat.
oppression, W.
rapine, ib.
going in the rear of an enemy, L.
Pistia Stratiotes, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1287,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हठः 1 Violence, force. --2 Oppression, rapine. हठेन and हठात् are used adverbially in the sense of ‘forcibly’, ‘violently’, ‘suddenly, ‘against one's will’; अंबालिका च चंडवर्मणा हठात् परिणेतुमात्मभवनमनीयत Dk.; वानरान् वारयामास हठेन मधुरेण च Rām. --Comp. --योगः a particular mode of Yoga or practising abstract meditation, (so called, as distinguished from राजयोग q. v., because it is very difficult to practise; it may be performed in various ways, such as by standing on one leg, holding up the arms, inhaling smoke with the head inverted &c.). --विद्या the science of forced meditation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1164-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हठ कीलबन्धे सक० बल त्कारे प्लुतौ च अक० भ्वा० पर० सेट् । हठति । अहाठात्--अहठात् ।
हठ पु० हठ--अच् । बलात्कारे अमरः २ प्रश्न्याञ्च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5396,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हठ, कीलबन्धे । बलात्कृतौ । प्लुतौ । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भा०-पर०-सक-प्लुतौ अक०- सेट् ।) कीले वन्धः कीलबन्धः । हटति छागं कीले बध्नाति इत्यर्थः । कातन्त्रादौ बलात्कार- मात्रे । हठति परचक्रं बली । इति दुर्गादासः ॥
हठः, पुं, (हठ + पुंसीति घः ।) बलात्कारः । इत्यमरः । २ । ८ । १०८ ॥ प्रश्नी । इति मेदिनी ॥ (हठयोगः । यथा, हठयोगप्रढीपिकायाम् । १ । १० । “अशेषतापतप्तानां समाश्रयमठो हठः । अशेषयोगयुक्तानामाधारकमठो हठः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-501-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हठ" आता है (17)
आग्रह अनुरोध । हठ । जिद । जैसे,—वह बार बार मुझसे अपने साथ चलने का आग्रह कर र…दुराग्रह किसी बात पर बुरे ढंग से अड़ना । हठ । जिदईढ पु संज्ञा स्त्री॰ जिद । हठकद्द वैमनस्य । द्वेष । हठगहनि पु संज्ञा स्त्री॰ टेक । अड़ । जिद । हठकुगहनि †पु संज्ञा स्त्री॰ अनुचित आग्रह । हठ । जिदकद जमाई हुई चीनी । मिस्रीआरति विरक्ति । विराग । स्थगन । रोकसंस्तंभ गति का सहसा रोध । एकबारगी रुकावटजक धनरक्षक भूत प्रेत । यक्षपैज पु ^१ संज्ञा स्त्री॰जिद उलटी बात या वस्तु । विरूद्ध वस्तु या बातरगर पु † संज्ञा स्त्री॰आरलौ पु संज्ञा पुं॰ठनगन विवाह आदि मंगल अवसरों पर नेगियों या पुरस्कार पानेवालों का अधिक पाने के…अतिमाति अत्याधिक घमंड़ी । अहंकारीखुदलसदी आत्मानुराग
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें