🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:02:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हठयोग
haṭhayoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हठयोग संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह योग जिसमें चित्तवृत्ति हठात् बाह्म विषयों से हटाकर अंतर्मुख की जाती है और जिसमें शरीर को साधने के लिये बड़ी कठिन कठिन मुद्राओं और आसनों आदि का विधान है । विशेष—नेती, धौती आदि क्रियाएँ इसी योग के अंतर्गत हैं । कायव्यूह का भी इसमें विशेष विस्तार किया गया है और शरीर के भीतर कुंडलिनी, अनेक प्रकार के चक्र तथा मणिपूर आदि स्थान माने गए हैं । स्वात्माराम की 'हठप्रदीपिका' इसका प्रधान ग्रंथ माना जाता है । मत्स्येंद्रनाथ और गोरखनाथ इस योग के मुख्य आचार्य हो गए है । गोरखनाथ ने एक पंथ भी चलाया है जिसके अनुयायी कनफटे कहलाते हैं । पतंजलि के योग के दार्शनिक अंश को छोड़कर उसकी साधना के अंश को लेकर जो विस्तार किया गया है, वही हठयोग है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हठ—योग m. a kind of forced Yoga or abstract meditation (forcing the mind to withdraw from external objects; treated of in the Haṭha-pradīpikā by Svātmārāma and performed with much self-torture, such as standing on one leg, holding up the arms, inhaling smoke with the head inverted &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1287,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हठयोग पु० हठेन बलात्कारेण योगः । प्राणायामादिक्रि- याभ्यासजे राजयोगं विनैव परमात्मसाक्षात्काररूपे चित्तवृत्तिरोधात्मके योगे । योगश्च द्विविधः हठयोगः राजयोगश्च । तत्र हठयोगः क्रियाविशेषसाध्यः हठदीपिकादावुक्तप्रकारः । राजयो- गस्तु भावनाविशेषसाध्यः पातञ्जलादावुक्तः । स च पत- ञ्जश्चिशब्दे ४२०४ पृ० दर्शितः । हठयोगोऽत्र साङ्गाऽभिधीयते तत्साधनप्रशंसादिः उभवयोगयोरपि परपरसापेक्षतया [] एककार्य्याकरत्वम् । “हठं विना सिव्यति राजयोगो नर्त्ते हठाच्चापि न राजयोगः । तदाभ्यसेत् पूर्वमतः सुनिष्पत्त्यन्तं हठं सद्गुरुतोऽभिलब्धम् । अभ्यासेन विना दृढेन सुचिरं साङ्गस्य योगस्य वा योगी याति न राजयोगपदवीं मध्येऽन्तरालैर्युताम् । वृद्धो वा तरुणः सरुक् च शनकैर्योगेऽस्ततन्त्रः क्रियायुक्तः सिद्धिमुपैति शास्त्रपठनान्ना योगसिद्धिर्भवेत् । यो ना- स्तिकोऽभ्यासविहीन उग्रश्चण्डप्रियो वै बहुभाषितो यः । अपथ्यशीलोऽमितभुगदरिद्रो न योगसिद्धिं लभते कदाचित् । योगस्य वीजं परमं क्रियैव क्रियैव योगस्य फलप्रदात्री । सङ्केतविद्योगगुरोः प्रलब्धा सुधीरतो योगपरस्य नान्यत् । स्यात् सङ्गः सिद्धतीर्थैर्यदि सुकृतवशात् प्राग्भवाभ्यासजोऽयं यद्द्वारा पश्चिमेन त्वरितमिह फलं दृश्यते क्वापि लाके । तत्सर्वं नान्य नाड्या शिरसि परिगतेनानिलेनेक्ष्यतेऽदस्तस्मादभ्यास एव त्वरितलघुभिदायोगतस्तीर्थलब्धात् । अवृत्तिकस्यात्मनि शान्तवाहसम्पादानार्थं मनसः प्रयत्नः । अभ्यास एवं चिरकालः सेवितः सत्कारवान् स्याद् दृढभूमिरेष । जितो भवति मारुतोऽभ्यसनभूरिदार्ढ्यन्ततः कृशानुरभि- बर्द्धते सततकुम्भकाभ्यासतः । गते हुतभुजीद्धतामशनमेति पाकं सुखं रसादिकसुधातवः स्युरनु याति देहो वलम् । महाभ्यासबन्धौ बलात् सद्रमस्य तदा जारणं स्याच्च दोषा अशेषाः । विशुष्यन्ति विण्मूत्ररोगादयो वै नृणां काटि- जन्माजितव्याधयश्च । नाडाविशुद्धिर्हठसिद्धिलक्षणं विना ह्यपार्था चिरकुम्भसंधृतिः । गुरूक्ततो युक्तविशेषतो धृतेऽनिले सुषुमणा कुरुतेऽग्निदीपनम् । प्रत्याहारात् प्राग्जिताऽक्षौघवृत्तिर्योगीन्द्राऽथो चालयेत् कुण्डलीं स्वाम् । सिद्धपाणाभ्यासतश्चालिताऽसावत्युच्चैर्द्राक् व्रह्म रन्ध्रान्तरे स्यात्” हठस० । योगदेशभेदास्तत्रैव “सुविषये शुभधार्मिकभूपतेर्बहुसुभिक्षवती- तभये शुचौ । सुकृतशालिनि मालिंनि वैभवैर्मनसि योग- विधौ मतिमाश्रषेत् । अतिनिगूढपदं मशकोज्झितं तुहिन- तापविवर्जितमन्तरा । उषरकण्टकशुष्कदलीज्झितं विगत- गःगणगोष्ठमृते मलम् । वल्मीकसञ्चयचतुष्पथवर्जमग्न्या भ्यासोज्झितं विगतमर्वभयं विजन्तु । बात्याभिथात- रहित गतभूतरक्ष यागार्थमेवमवलाक्य मठा विधेयः । धनुः णाप्रस्तुन शिला ग्नजलवाजेते । एकान्तमाठका मध्ये स्थातव्यं हठयोगिना” हठसङ्केतः । “तल्पद्वार- [] मरन्धुगर्त्तविटपं नात्युच्चरीचायतं सम्यग्गोमयसान्द्र- लिप्तमयनं निःशेषजन्तूज्झितम् । व ह्ये मण्डपकूपौर्वेदि- रुचिरं प्राकारसंवेष्टतं प्रीक्तं योगमठस्य लक्षणमिदं सिद्धैहठाभ्यासिभिः” हठप्रदीपिका । “द्वार स्मृत योग- मठस्य वृत्तं व्यायामतस्तच्चतुरस्रमार्य्यम् । विस्तारतश्चापि रवीन्द्रभूपाङ्गुलं सुरस्यं रमणीअमध्यम् । निर्वातभू- मन्दिरमुच्छ्रमात्मदोषापहं मारुतदोषशोषि । विशोध्य नाडामलमङ्घमन्तर्दत्ते विकाशं हृदि सुस्थिरे च” हठमं० । तत्रोचितकालः “एकाहे वाऽथ द्विकालं त्रिकाल प्राणयामं मध्यरात्रे भजेत । यामे रात्रेः पश्चिमे पूर्व एव पूर्वाह्णे वाह्नश्च मध्ये प्रदोषे” हठम० । निषिद्धावस्थादि “न शीते नात्युष्णे श्रमविकलदेहे न हि तथा क्षुधायामाध्माने विकलवपुषाऽचेतमासा । अ- जीर्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हठयोगः, पुं, (हठेन योगः ।) योगविशेषः । यथा, -- “इदानीं हठयोगस्तु कथ्यते हठसिद्धिदः । कृत्वासनं पवनाशं शरीरे रोगहारकम् ॥ पूरकं कुम्भकञ्चैव रेचकं वायुना भजेत् । इत्थं क्रमोत्क्रमं ज्ञात्वा पवनं स्मधयेत् सदा ॥ धौत्यादिकर्म्मषट्कञ्च संस्कुर्य्याद्धठसाधकः । एतन्नाड्यान्तु देवेशि ! वायुपूर्णं प्रतिष्ठितम् ॥ ततो मनो निश्चलं स्यात्तत आनन्द एव हि । हठयोगान्न कालः स्यान्मनः शून्ये भवेद्यदि ॥ इदानीं हठयोगस्य द्वितीयं भेदवत् शृणु । आकाशे नासिकाग्रे तु सूर्य्यकोटिसमं स्मरेत् ॥ श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णमित्यादिरूपतः । एवं ध्यात्वा चिरायुः स्यादङ्गाजननवर्ज्जितः ॥ शिवतुल्यो महात्मासौ हठयोगप्रसादतः । हठाज्ज्योतिर्म्मयो भूत्वा ह्यन्तरेण शिव भवेत् । अतोऽयं हठयोगः स्यात् सिद्धिदः सिद्धसेवितः ॥” इति योगस्वरोदयः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-501-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हठयोग" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें