🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:42:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हतस्मर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हत-+स्मर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्मर

अर्थ: स्मरण करना, याद करना

संस्कृत: आध्याने

अंग्रेज़ी: to remember,to recollect,to think upon,to recite mentally,to memorize

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्मृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. स्मर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. स्मर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्मृ + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — स्मृ (भ्वादिगण) · अर्थ: स्मरण करना, याद करना (आध्याने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमस्मरतात् / स्मरताद् / स्मरतुस्मरताम्स्मरन्तु
मध्यमस्मर / स्मरतात् / स्मरताद्स्मरतम्स्मरत
उत्तमस्मराणिस्मरावस्मराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: स्मरति · लिट्: सस्मार · लुट्: स्मर्ता · लृट्: स्मरिष्यति · लोट्: स्मरतात् · लङ्: अस्मरत् · विधिलिङ्: स्मरेत् · आशीर्लिङ्: स्मर्यात् · लुङ्: अस्मार्षीत् · लृङ्: अस्मरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्मरण · ण्वुल्: स्मारकः · तृच्: स्मर्ता · ण्यत्: स्मार्यः · तव्य: स्मर्तव्यः · अनीयर्: स्मरणीयः · क्त: स्मृतः · क्तवतु: स्मृतवान् · शतृ: स्मरन् · स्य-शतृ: स्मरिष्यन् · क्त्वा: स्मृत्वा · ल्यप्: प्रस्मृत्य · तुमुन्: स्मर्तुम् · णमुल्: स्मारम् · घञ्: स्मारः · क्तिन्: स्मृति · क्वसु: सस्मृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्म
श्म
śma
ⓘ "स्म्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप: ष्म, स्म
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्म संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्मन्]
१. मुख । आनन ।
२. देह । शरीर ।
३. मृत शरीर । शव । मुर्दा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्म, [न्] क्ली, मुखम् । इति श्मश्रुशब्दटीकायां भरतः ॥ (शरीरम् । इति निरुक्तिः । ३ । ५ ॥ शवः । इति पुराणम् । अस्य प्रमाणं श्मशान- शब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-145-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हत-स्मरसमास: हत + स्मृ कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: स्मृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्मर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | स्मर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: स्मृ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हतस्मर 📚हत 📚स्म् ➤ हत (मार डालना, जाना) + स्मृ (स्मरण करना, याद करना)
संस्कृत: आध्याने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हत 📚बध किया हुआ । मारा हुआ । जो मारा गया हो🟠🔵🟣🟢🟤
स्म् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हत
जिसकी इच्छा पूरी न हुई (हताश) (३.१.४१) — मनोहत, प्रतिहत, प्रतिबद्ध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • हतस्मर = हत + स्मर कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬