🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:53:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हत
hata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जिसकी इच्छा पूरी न हुई (हताश) (3.1.41) मनोहत · प्रतिहत · प्रतिबद्ध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हत १ वि॰ [सं॰]
१. बध किया हुआ । मारा हुआ । जो मारा गया हो ।
२. जिसपर आघात किया गया हो । जिसपर चोट लगाई गई हो । पीटा हुआ । ताड़ित ।
३. खोया हुआ । गँवाया हुआ । जो न रह गया हो । रहित । विहीन । जैसे,—श्रीहत, हतोत्साह ।
४. जिसमें या जिसपर ठोकर लगी हो । जैसे,—हतरेण ।
५. नष्ट किया हुआ ।
६. तंग किया हुआ । हैरान ।
७. पीड़ित । ग्रस्त ।
८. स्पर्श किया हुआ । लगा हुआ । जिससे छू गया हो । (ज्योतिष) ।
९. गया बीता । निकृष्ट । निकम्मा ।
१०. गुणा किया हुआ । गुणित । (गणित) ।
११. फूटा हुआ या फोड़ा हुआ । जैसे, नेत्र (को॰) ।
१२. जिसे छला गया हो । छला हुआ (को॰) ।
१३. जिसका यत्न व्यर्थ हो गया हो । विफलप्रयास । हताश (को॰) ।
हत २ संज्ञा पुं॰
१. वध । हनन ।
२. गुणा [को॰] ।
हत पु † ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हस्त, प्रा॰ हथ्थ] दे॰ हाथ । उ॰—फेरत बन बन गाऊँ धरावत, कहे 'तुकाया' बंधु लकटी ले ले हत ।— दक्खिनी॰, पृ॰ ९८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हत &c. See col. 2.
हत mfn. struck, beaten (also said of a drum), smitten, killed, slain, destroyed, ended, gone, lost (often ibc. = ‘destitute of’, ‘bereft of’, ‘-less’), RV. &c. &c.
injured, marred, hurt, wounded (lit. and fig.), MBh.; Kathās.
struck off (as a head), R.
knocked out (as an eye), ib.
hit by (instr. or comp.), Kāv.; Kathās.
whirled up, raised (as dust), Śak.
visited or afflicted or tormented by, struggling with, suffering from (instr. or comp.), ŚBr.; ChUp.; MBh. &c.
(in astron.) touched, come into contact, VarBṛS.
violated (sexually, as a woman), MBh. viii, 2037
ruined, undone, hopeless, miserable, wretched (of persons and things; cf. comp.), Mn.; MBh. &c.
worthless, useless, ib.
defective, Sāh.
cheated, deceived, Kuval.
deprived of, lapsed from (-तस् or comp.), MBh.; R.
(in arithm.) multiplied, Āryabh.
हत (अम्), n. striking, killing, hurting, W.
multiplication, ib.[cf. Gk. ϕατός, ‘slain’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1287,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हत p. p. [हन्-क्त] 1 Killed, slain. --2 Hurt, struck, injured; Mu. 3. 1. --3 Lost, perished. --4 Deprived or bereft of. --5 Disappointed, frustrated; वयं तत्वान्वेषात् हताः Ś. 1. 24. --6 Impeded, obstructed. --7 Utterly ruined, extinguished, destroyed. --8 Multiplied, see हन्. It is often used as the first member of comp. in the sense of ‘wretched’, ‘miserable’, ‘accursed’ ‘worthless’; अनुशयदुःखायेदं हतहृदयं [] संप्रति विबुद्धं Ś. 6. 6; Māl. 9. 28; कुर्यामुपेक्षां हतजीवितेऽस्मिन् R. 14. 65; हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाकः Śi. 11. 64. --तं 1 Killing, striking. --2 Multiplication. --Comp. --आश a. {1} bereft of hope, hopeless, desponding. {2} weak, powerless. {3} cruel, merciless. {4} barren. {5} low, vile, wretched, accursed, villainous. --कंटक a. freed from thorns or foes. --चित्त a. bewildered, confounded. --त्विष् a. dimmed in lustre; R. 3. 15. --दैव a. ill-fated, luckless, ill-starred. --प्रभाव --वीर्य a. bereft of power or vigour; Ku. 2. 21. --बुद्धि a. deprived of sense, senseless. --भाग, --भाग्य ill-fated, unfortunate. --मूर्खः a dolt, blockhead. --रथः a chariot of which the horses and the charioteer are slain. --लक्षण a. devoid of auspicious marks, unlucky. --शेष a. surviving. --श्री, --संपद् a. reduced to indigence, impoverished. --साध्वस a. freed from fear.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हत त्रि० हन--क्त । १ नाशिते २ प्रतिहते ३ प्रतिबद्धे ४ मागा रहिते अमरः ५ गुणिते च । भावे क्त । ६ हनने ७ गुणने च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5415,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हतः, त्रि, (हन + क्तः ।) आशारहितः । तत्प- र्य्यायः । मनोहतः २ प्रतिहतः ३ प्रतिबद्धः ४ । इत्यमरः । ३ । १ । ४१ ॥ नष्टः तत्पर्य्यायः । प्रमापितः २ निवर्हितः ३ निकारितः ४ निशा रितः ५ प्रवासितः ६ परासितः ७ निषूदितः ८ निहिसितः ९ निर्व्वासितः १० संज्ञपितः ११ निर्ग्रन्थितः १२ अपासितः १३ निस्तर्हितः १४ निहतः १५ क्षणितः १६ परिवर्ज्जितः १७ निर्व्वापितः १८ विशसितः १९ मारितः २० प्रतिघातितः २१ उद्वासितः २२ प्रमथितः २३ क्रथितः २४ उज्जासितः २५ आलम्भितः २६ पिञ्जितः २७ विशरितः २८ घातितः २९ उन्म- स्थितः ३० वधितः ३१ । इत्यमरदशनात् ॥ पूरिताङ्गः । तत्पर्य्यायः । पिण्डितम् २ गुणि- तम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ हनने, क्ली ॥ * ॥ पारिमापिकहता यथा, -- “अवैष्णवो हता विप्रो हतं श्राद्वमभूसुरम् । [] अब्रह्मण्यं हतं क्षेत्रमनाचारं हतं कुलम् ॥ सदम्भश्च हतो धर्म्मः क्रोधेनैव हतं तपः । अदृढञ्च हतं ज्ञानं प्रमादेन हतं श्रुतम् ॥ गुर्व्वभक्त्या हता नारी ब्रह्मचारी तथा हतः । अदीप्तेऽग्नौ हतो होमो हता त्वजिरमक्षिका ॥ उपजीव्या हता कन्या स्वार्थे पाकक्रिया हता । शूद्रभिक्षोर्हतो योगः कृपणस्य हनं धनम् ॥ अनभ्यासहता विद्या हतो राजा विरोधकृत् । जीवनार्थं हतं तीर्थं जीवनार्थं हतं व्रतम् ॥ असत्या च हता बाणी तथा पैशुन्यवादिनी । सन्दिग्धोपहतो मन्त्रो व्यस्तचित्तो हतो जपः ॥ हतमश्रोत्रिये दानं हतो लोकश्च नास्तिकः । अश्रद्धया हतं सर्व्वं यत् कृतं पारलौकिकम् ॥ इह लोको हतो नॄणां दरिद्राणां परन्तप । मनुष्याणां तथा जन्म माघस्नानंविना हतम् ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डे ४ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-502-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हत" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें