🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:19:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रतिहत
pratihata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जिसकी इच्छा पूरी न हुई (हताश) (3.1.41) मनोहत · प्रतिबद्ध · हत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रतिहत वि॰ [सं॰]
१. अवरुद्ध । रुका या रोका हुआ ।
२. हटाया हुआ ।
३. फेंका हुआ ।
३. गिरा हुआ ।
५. निराश ।
६. कुंठित । जो कोठ हो गया हो । जैसे, दाँत (को॰) ।
७. अपने शत्रु के द्वारा पीछे हटाया हुआ (सैन्य) । विशेष— कौटिल्य ने प्रतिहत सेना को हताग्रवेग सेना से अच्छा कहा है, क्योंकि यह छिन्न भिन्न भाग को फिर से जोड़कर युद्ध के योग्य हो सकती है । यौ॰— प्रतिहतधी, प्रतिहतमति = (१) विरोधी । (२) जिसकी मति अवरुद्ध हो । अवरुद्ध ज्ञान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रति-˚हत mfn. struck or striking against, R.; Śak.; Rājat.
repelled, warded off, checked, impeded, obstructed, prevented, omitted, MBh.; Kāv. &c.
dazzled (as eyes i.e. impeded in their functions), BhP.
dulled, blunted (as teeth by acids = हृषित), L. (cf. Pat. on Pāṇ. vii, 2, 29)
hostile (cf. below)
disappointed, L.
hated, disliked, L.
tied, bound, L.
sent, despatched, L. (prob. w.r. for प्र-हित)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (673,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रतिहत p. p. 1 Struck or beaten back; knocked back. --2 Driven away, repelled, repulsed; Ś. 7. 32. --3 Opposed, obstructed. --4 Sent, despatched, --5 Hated, disliked. --6 Disappointed, frustrated. --7 Fallen, [] overthrown. --8 Tied, bound. --Comp. --मति a. hating, disliking.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0743-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतिहत त्रि० प्रति + हन--क्त । १ द्विष्टे २ रुद्धे ३ निरस्ते ४ प्रतिस्खलिते च मेदि० । भावे क्त । ५ निरासे न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4456,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतिहतः, त्रि, (प्रतिहन्यते स्मेति । प्रति + हन् + क्तः ।) द्विष्टः । प्रतिस्खलितः । रुद्धः । इति । मेदिनी । ते, २०५ ॥ निराशः । यथा, -- [] “मनोहतः प्रतिहतः प्रतिबद्धो हतश्च सः ॥” इति मुद्राङ्कितामरकोषे पाठः । ३ । १ । ४१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-268-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रतिहत" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें