🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:17:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हन्तवै

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हन्त+वै

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हन्त

अर्थ: प्रसन्नता, हर्ष, और आकस्मिक हलचल को प्रकट करने वाला अव्यय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. हन्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: हन् + तल् (भाववाचक)

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

वै

अर्थ: स्वीकृति या निश्चयवाचक अव्यय (निःसन्देह, सचमुच, वस्तुतः)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हंत
हंत
haṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हंत अव्य॰ [सं॰ हन्त] आश्चर्य, प्रसन्नता, करुणा, सौभाग्य, आरंभ, खेद या शोक आदि का सूचक शब्द ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हन्त ind. an exclamation or inceptive particle (expressive of an exhortation to do anything or asking attention, and often translatable by ‘come on!’ ‘here!’ ‘look!’ ‘see!’ in later language also expressive of grief, joy, pity, haste, benediction &c. and translatable by ‘alas!’ ‘ah!’ ‘oh!’ &c.; often repeated or joined with other particles, e.g. हा हन्त, हन्त हन्त, हन्त तर्हि), RV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1288,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हंत ind. A particle implying 1 Joy, surprise, flurry (oh!); हंत भो लब्धं मया स्वास्थ्यं Ś. 4; हंत प्रवृत्तं संगीतकं M. 1. --2 Compassion, pity; पुत्रक हंत ते धानाकाः G. M. --3 Grief (oh!, alas!); हंत धिङ् मामधन्यं U. 1. 43; स्मरामि हंत स्मरामि U. 1; काचमूल्येन विक्रीतो हंत चिंतामणिर्मया Śānti. 1. 12, Me. 104. --4 Good luck or benediction. --5 It is often used as an inceptive particle; हंत ते कथयिष्यामि Rām. --Comp. --उक्तिः f. uttering the word ‘alas!’, tenderness, compassion. --कारः {1} the exclamation ‘hanta’. {2} an offering to be presented to a guest; निवीती हंतकारेण मनुष्यांस्तर्पयेदथ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हन्त अव्य० हर्न--त । १ हर्षे २ अनुकम्पायां ३ विषादे अमरः । ४ वाक्यारम्भे ५ आर्त्तौ ६ वादे ७ सम्भ्रमे शब्दच० । ८ खेदे मेदि० ९ अन्तकल्पने च अजयपालः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5416,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हन्त, व्य, हर्षः । अनुकम्पा । (यथा, गीता- याम् । १० । १९ । “हन्त ते कथयिव्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥”) वाक्यारम्भः । विषादः । इत्यमरः । ३ । ३ । २४३ ॥ (यथा, भ्रमराष्टके । ८ । “रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेष्वति हसिष्यति पद्मजालम् । इत्थं विचिन्तयति कोषगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्जहार ॥”) अर्त्तिः । वादः । संभ्रमः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ खेदः इति मेदिनी ॥ (यथा, रामा- यणे । “काचमूल्येन विक्रीतो हन्त चिन्तामणिर्मया ॥” अन्तकल्पनम् । इत्यजयपालः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-504-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हन्तअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: हन्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: हन् + तल् (भाववाचक)
वैअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हन्त 📚 ➤ प्रसन्नता, हर्ष, और आकस्मिक हलचल को प्रकट करने वाला अव्यय

वै 📚 ➤ स्वीकृति या निश्चयवाचक अव्यय (निःसन्देह, सचमुच, वस्तुतः)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हंत 📚आश्चर्य, प्रसन्नता, करुणा, सौभाग्य, आरंभ, खेद या शोक आदि का सूचक शब्द🟠🔵🟣🟢🟤
वै 📚पु ^१ अव्य निश्चयसूचक शब्द या चिह्न🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬