🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:29:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हंत
haṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हंत अव्य॰ [सं॰ हन्त] आश्चर्य, प्रसन्नता, करुणा, सौभाग्य, आरंभ, खेद या शोक आदि का सूचक शब्द ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हन्त ind. an exclamation or inceptive particle (expressive of an exhortation to do anything or asking attention, and often translatable by ‘come on!’ ‘here!’ ‘look!’ ‘see!’ in later language also expressive of grief, joy, pity, haste, benediction &c. and translatable by ‘alas!’ ‘ah!’ ‘oh!’ &c.; often repeated or joined with other particles, e.g. हा हन्त, हन्त हन्त, हन्त तर्हि), RV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1288,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हंत ind. A particle implying 1 Joy, surprise, flurry (oh!); हंत भो लब्धं मया स्वास्थ्यं Ś. 4; हंत प्रवृत्तं संगीतकं M. 1. --2 Compassion, pity; पुत्रक हंत ते धानाकाः G. M. --3 Grief (oh!, alas!); हंत धिङ् मामधन्यं U. 1. 43; स्मरामि हंत स्मरामि U. 1; काचमूल्येन विक्रीतो हंत चिंतामणिर्मया Śānti. 1. 12, Me. 104. --4 Good luck or benediction. --5 It is often used as an inceptive particle; हंत ते कथयिष्यामि Rām. --Comp. --उक्तिः f. uttering the word ‘alas!’, tenderness, compassion. --कारः {1} the exclamation ‘hanta’. {2} an offering to be presented to a guest; निवीती हंतकारेण मनुष्यांस्तर्पयेदथ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हन्त अव्य० हर्न--त । १ हर्षे २ अनुकम्पायां ३ विषादे अमरः । ४ वाक्यारम्भे ५ आर्त्तौ ६ वादे ७ सम्भ्रमे शब्दच० । ८ खेदे मेदि० ९ अन्तकल्पने च अजयपालः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5416,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हन्त, व्य, हर्षः । अनुकम्पा । (यथा, गीता- याम् । १० । १९ । “हन्त ते कथयिव्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥”) वाक्यारम्भः । विषादः । इत्यमरः । ३ । ३ । २४३ ॥ (यथा, भ्रमराष्टके । ८ । “रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेष्वति हसिष्यति पद्मजालम् । इत्थं विचिन्तयति कोषगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्जहार ॥”) अर्त्तिः । वादः । संभ्रमः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ खेदः इति मेदिनी ॥ (यथा, रामा- यणे । “काचमूल्येन विक्रीतो हन्त चिन्तामणिर्मया ॥” अन्तकल्पनम् । इत्यजयपालः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-504-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬