🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:12:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हरयाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हरे+आल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हरे

अर्थ: हरा, हरा-पीला

संस्कृत: सर्पः, सिंहः, विष्णुः, सूर्यः, चन्द्रः, वायुः, यमः, इन्द्रः, किरणः, अश्वः, शुकः, वानरः, मण्डूकः, कपिलवर्णः · पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि

व्युत्पत्ति: हृ + इन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हरि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हर (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. हरि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. हरि (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. हर (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  6. हृ धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  7. हरा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  8. हर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हरि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहरिःहरीहरयः
द्वितीयाहरिम्हरीहरीन्
तृतीयाहरिणाहरिभ्याम्हरिभिः
चतुर्थीहरयेहरिभ्याम्हरिभ्यः
पञ्चमीहरेःहरिभ्याम्हरिभ्यः
षष्ठीहरेःहर्योःहरीणाम्
सप्तमीहरौहर्योःहरिषु
सम्बोधनहे हरेहे हरीहे हरयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

आल

अर्थ: भूषित करना, निवारण करना, पूरा करना

संस्कृत: भूषणपर्याप्तिवारणेषु

अंग्रेज़ी: to decorate, to satisfy, to fulfill, to get rid of, to complete

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. आल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  5. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अल् (भ्वादिगण) · अर्थ: भूषित करना, निवारण करना, पूरा करना (भूषणपर्याप्तिवारणेषु)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआलआलतुःआलुः
मध्यमआलिथआलथुःआल
उत्तमआलआलिवआलिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अलति · लिट्: आल · लुट्: अलिता · लृट्: अलिष्यति · लोट्: अलतात् · लङ्: आलत् · विधिलिङ्: अलेत् · आशीर्लिङ्: अल्यात् · लुङ्: आलीत् · लृङ्: आलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अलन · ण्वुल्: आलकः · तृच्: अलिता · ण्यत्: आल्यः · तव्य: अलितव्यः · अनीयर्: अलनीयः · क्त: अलितः · क्तवतु: अलितवान् · शतृ: अलन् · स्य-शतृ: अलिष्यन् · क्त्वा: अलित्वा · ल्यप्: प्राल्य · तुमुन्: अलितुम् · णमुल्: आलम् · घञ्: आलः · क्तिन्: अल्ति · क्वसु: आलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हरि
हरि
hari
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरि जू इते दिन कहाँ लगाए । तबाहिँ अवधि मैं कहत न समुझी गनत अचानक आए ।—सूर॰ ,१० ।४२८८ । (ख) नाचि अचानक हीँ उठे बिनु पावस बन मोर ।—बिहारी र॰, दो॰ ४६९ ।
हरि १ वि॰ [सं॰]
१. पिंगल (वर्ण) । भूरा या बादामी ।
२. पीला ।
३. हरे रंग का । हरा । हरित् ।
४. हरीतिमायुक्त पीला ।
५. वहन करनेवाला । ढोने या ले जानेवाला (को॰) ।
हरि २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु । भगवान् ।
२. इंद्र ।
३. घोड़ा ।
४. बंदर या बनमानुस ।
५. सिंह ।
६. सिंह राशि ।
७. सूर्य ।
८. किरण ।
९. चंद्रमा ।
१०. गीदड़ ।
११. शुक । सूआ । तोता ।
१२. मोर । मयूर ।
१३. कोकिल । कोयल ।
१४. हंस ।
१५. मेढक । मंडूक ।
१६. सर्प । साँप ।
१७. अग्नि । आग ।
१८. वायु ।
१९. विष्णु के अवतार श्रीकृष्ण ।
२०. श्रीराम । उ॰—हरि हित हरहु चाप गरुआई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२१. शिव ।
२२. यम ।
२३. शुक्र ।
२४. गरुड के एक पुत्र का नाम ।
२५. एक पर्वत का नाम ।
२६. एक वर्ष या भूभाग का नाम ।
२७. अठारह वर्णों का एक छंद या वृत्त । उ॰—बानर गन बानन सन केशव जबहीं मुरयौ । रावन दुखदावन जगपावन समुहें जुरयो (शब्द॰) ।
२८. बौद्धशास्त्रों में एक बड़ी संख्या का नाम ।
२९. ब्रह्मा का नाम (को॰) ।
३०. मनुष्या मनुज । मानव (को॰) ।
३१. भर्तृहरि कवि ।
३२. उच्चैश्रवा । इंद्र का अश्व (को॰) ।
३३. पीत वर्ण या हरापन लिए पीला रंग [को॰] ।
३४. एक लोक का नाम (को॰) ।
३४. तामस मन्वंतर के एक देववर्ग का नाम (को॰) ।
हरि पु ३ वि॰ [फा॰ हर] प्रत्येक । उ॰—कहेसि ओहि सँवरौं हरि फेरा ।—जायसी ग्रं॰, पृ॰ १११ ।
हरि पु ४ अव्य॰ [हिं॰ हरुए] धीरे । आहिस्ते । उ॰—सूखा हिया हार भा भारी । हरि हरि प्रान तजहिं सब नारी—जायसी (शब्द॰) । यौ॰—हरि हरि=धोरे धीरे । शनैः शनैः ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हरि mfn. (for 2. See col. 3) bearing, carrying (see दृति and नाथ-ह्˚).
2. हरि mfn. (prob. fr. a lost √ हृ, ‘to be yellow or green’; for 1. हरि See above, col. 2) fawn-coloured, reddish brown, brown, tawny, pale yellow, yellow, fallow, bay (esp. applied to horses), green, greenish, RV. &c., &c.
हरि m. yellow or reddish brown or green (the colour), L.
a horse, steed (esp. of Indra), RV. &c. &c.
a lion, MBh.; Kāv. &c.
the sign of the zodiac Leo, VarBṛS.
the sun, ib.
= हरि-नक्षत्र, ib.
a monkey, MBh.; R. &c.
(L. also, a ray of light; the moon; Phaseolus Mungo; a jackal; a parrot; a peacock; the Koil or Indian cuckoo; a goose; a frog; a snake; fire)
the wind or N. of Vāyu (god of the wind), R.
of Indra, ib. &c.
(esp.) N. of Viṣṇu-Kṛṣṇa (in this sense thought by some to be derived from √ हृ, ‘to take away or remove evil or sin’), MBh.; Kāv. &c.
of Brahmā, TĀr.
of Yama, L.
of Śiva, L.
of Śukra, L.
of Su-parṇa, L.
of a son of Garuḍa, MBh.
of a Rākṣasa, ib.
of a Dānava, Hariv.
of a son of Akampana (or Anukampana), MBh.
of a son of Tārakākṣa, ib.
of a son of Parājit, Hariv.
of a son of Parāvṛt, VP.
of a worshipper of Viṣṇu, BhP.
of various authors and scholars (esp. of the poet Bhartṛ-hari as the author of the Vākya-padīya; also with मिश्र, भट्ट, दीक्षित &c.), Cat.
of a mountain, VP.
of a world (cf. हरि-वर्ष), L.
of a metre, Col.
of a partic. high number, Buddh.
pl. men, people (= मनुष्याः), Naigh. ii, 3
a partic. class of gods under Manu Tāmasa, Pur.
हरि [cf. Lat. holus, helvus, fulvus; Lith. żálias, żélti; Slav. zelenǔ; Germ. gëlo, gelb; Eng. yellow.]
3. हरि ind. (for 1. See p. 1289, col. 2; for 2. ib., col. 3) an exclamation (‘alas!’), MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1289,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरि a. [हृ-इन्] 1 Green, greenishyellow. --2 Tawny, bay, reddishbrown (कपिल); हरियुग्यं हरिस्तस्मै प्रजिबाय पुरंदरः R. 12. 84, 3. 43. --3 Yellow. --रिः 1 N. of Viṣṇu; हरिर्यथैकः पुरुषोत्तमः स्मृतः R. 3. 49. --2 N. of Indra; R. 3. 55, 68, 8. 79. --3 N. of Śiva. --4 N. of Brahman. --5 N. of Yama. --6 The sun. --7 The moon. --8 A man. --9 A ray of light. --10 Fire. --11 Wind. --12 A lion; Bv. 1. 50, 51. --13 A horse. --14 A horse of Indra; सत्यमतीत्य हरितो हरींश्च वर्तंते वाजिनः Ś. 1, 7. 7. --15 An ape, a monkey; U. 3. 45, R. 12. 57. --16 The cuckoo. --17 A frog. --18 A parrot. --19 A snake. --20 The tawny green or yellow colour. --21 A peacock. --22 N. of the poet Bhartṛhari. --Comp. --अक्षः {1} a lion. {2} N. of Kubera. {3} of Śiva. --अश्वः {1} Indra. {2} Śiva. --कांत a. {1} dear to Indra. {2} beautiful as a lion --केलीयः the country called वंग q. v. --केशः N. of Śiva. --गंधं a kind of sandal. --चंदनः --नं {1} a kind of yellow sandal (the wood or tree); R. 3. 59, 6. 60; Ś. 7. 2; Ku. 5. 69. {2} one of the five trees of paradise; पंचैते देवतरवो मंदारः पारिजातकः । संतानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचंदनं Ak. (--नं.) {1} moonlight. {2} saffron. {3} the filament of a lotus. --तालः (by some regarded as derived from हरित) a kind of yellow-coloured pigeon. --(लं) yellow orpiment; H. D. 1; Śi. 4. 21; Ku. 7. 23, 33. --(ली) {1} the Dūrvā grass. {2} a streak or line in the sky. {3} = हरितालिका (1). --तालकः a kind of yellow-coloured pigeon. --(कं) {1} yellow orpiment. {2} a theatrical decoration. --तालिका {1} the fourth day of the bright half of Bhādrapada. {2} the Dūrvā plant. --तुरंगमः N. of Indra. --दासः a worshipper or votary of Viṣṇu. --दिनं a particular day sacred to Viṣṇu. --देवः the asterism Śravaṇa. --द्रवः {1} a green fluid. {2} powder of the blossoms of the Nāgakeśara tree. --द्रुः a tree. --द्वारं N. of a celebrated Tīrtha or sacred bathing-place. [] --नेत्रं {1} the eye of Viṣṇu. {2} the white lotus. --(त्रः) an owl. --पदं the vernal equinox. --पर्णं a radish. --प्रियः {1} the Kadamba tree. {2} a conch-shell. {3} a fool. {4} a madman. {5} Śiva. --(यं) the root Uśīra. {2} a sort of sandal. --प्रिया {1} Lakṣmī. {2} the sacred basil. {3} the earth. {4} the twelfth day of a lunar fortnight. --भक्तः a worshipper of Viṣṇu. --भुज् m. a snake. --मंथः, --मंथकः a chick-pea. --लोचनः {1} a crab. {2} an owl. --वंशः N. of a celebrated work by Vyāsa supplementary to the Mahābhārata. --वर्षः N. of one of the nine divisions of Jambudvīpa. --वल्लभा {1} Lakṣmī. {2} the sacred basil. --वासरः ‘Viṣṇu's day,’ the eleventh day of a lunar fortnight (एकादशी). --वाहनः {1} Garuḍa. {2} Indra. ˚दिश् f. the east. --वीजं yellow orpiment. --शरः an epithet of Śiva (Viṣṇu having served Śiva as the shaft which burnt down ‘the three cities’ or cities of the demon Tripura). --सखः a Gandharva. --संकीर्तनं repeating the name of Viṣṇu. --सुतः, --सूनुः N. of Arjuna. --हयः {1} Indra; R. 9. 18. {2} the sun. {3} N. of Skanda. {4} of Gaṇeśa. --हरः a particular form of deity consisting of Viṣṇu and Śiva conjoined. ˚आत्मकः {1} N. of Garuḍa. {2} of Śiva's bull. --हेतिः f. {1} the rainbow; कथमवलोकयेयमधुना हरिहेतिमतीः (ककुभः) Māl. 9. 18. {2} the discus of Viṣṇu. ˚हूतिः the ruddy goose; Śi. 9. 15.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1166-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरि पु० हृ--इन् । १ विष्णौ २ सिंहे ३ सर्पे ४ वानरे ५ भेके ६ शुकखगे अमरः । ७ चद्रे ८ सूर्य्ये ९ वायौ १० अश्वे ११ यमे १२ हरे १३ ब्रह्मणि १४ किरणे जम्बुद्वीपस्य १५ वर्षभेदे १६ इन्द्रे च मेदि० १७ मयूरे १८ कोकिले १९ हंसे २० वह्नौ शब्दर० । भर्तृहरिनामके वाक्यप्रदीय ग्रन्थकारके २१ पण्डिते त्रिका० । २२ पिङ्गलवर्णे २३ हरि द्वर्णे हेमच० २४ तद्वति त्रि० । “हरिं विदित्वा हरि- भिश्च वाजिभिः” रघु । २५ पीते अनेकार्थको० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5417,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हरि" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हरेहरि (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हर (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | हरि (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
आलअल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | आल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हरे 📚 ➤ हरा, हरा-पीला
संस्कृत: सर्पः, सिंहः, विष्णुः, सूर्यः, चन्द्रः, वायुः, यमः, इन्द्रः, किरणः, अश्वः, शुकः, वानरः, मण्डूकः, कपिलवर्णः · पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भु…

आल 📚 ➤ भूषित करना, निवारण करना, पूरा करना
संस्कृत: भूषणपर्याप्तिवारणेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हरि 📚जू इते दिन कहाँ लगाए । तबाहिँ अवधि मैं कहत न समुझी गनत अचानक आए ।—सूर॰…🟠🔵🟣🟢🟤
अल् 📚cl. 1. P. अलति, to adorn, L.; to be competent or able, L.; to prevent,…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हरि
साँप के और नाम (१.८.९) — लेलिहान, द्विरसन, गोकर्ण, कंचुकी, कुम्भीनस, फणधर, भोगधर
सिंह के नाम (२.५.१) — सिंह, मृगेन्द्र, पंचास्य, हर्यक्ष, केसरी, कण्ठीरव, मृगरिपु, मृगदृष्टि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
हरयालहरे + आलअयादि एचोऽयवायावः (६.१.७८)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें