🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:18:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हरिण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हरिण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हरिण

अर्थ: फीका, पीला सा

संस्कृत: पीतसंवलितशुक्लः, हरिणः, अजिनजातीयमृगः · पर्याय: पाण्डुर, पाण्डु

व्युत्पत्ति: हृ + इनन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हरिण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हरिण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हरिण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहरिणःहरिणौहरिणाः
द्वितीयाहरिणम्हरिणौहरिणान्
तृतीयाहरिणेनहरिणाभ्याम्हरिणैः
चतुर्थीहरिणायहरिणाभ्याम्हरिणेभ्यः
पञ्चमीहरिणात् / हरिणाद्हरिणाभ्याम्हरिणेभ्यः
षष्ठीहरिणस्यहरिणयोःहरिणानाम्
सप्तमीहरिणेहरिणयोःहरिणेषु
सम्बोधनहे हरिणहे हरिणौहे हरिणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हरिण
हरिण
hariṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पीलापन लिये सफ़ेद (1.5.14) पाण्डुर · पाण्डु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरिण १ संज्ञा पुं॰ [स्त्री॰ हरिणी]
१. मृग । हिरन ।
२. हिरन की एक जाति । विशेष—शेष चार जातियों के नाम ये हैं—ऋष्य, रुरु, पृषत् और मृग ।
३. हंस ।
४. सूर्य ।
५. एक लोक का नाम ।
६. विष्णु का एक नाम ।
७. शिव का एक नाम ।
८. एक नाग का नाम ।
९. नकुल । नेवला (को॰) ।
१०. शिव के एक गण का नाम ।
११. श्वेत वर्ण जो पीलापन लिए हो (को॰) ।
हरिण २ वि॰
१. भूरे या बादामी रंग का ।
२. पीलापन लिए श्वेत वर्ण का (को॰) ।
३. किरणों से युक्त । किरणवाला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरिण mf(ई)n. (the fem. हरिणी belongs to हरित) fawn-coloured, yellowish, tawny (also said of unhealthy complexion), greenish, green, MaitrUp.; MBh.
हरिण m. yellowish (&c.) the colour, L.
a deer, antelope, fawn, stag (one of 5 kinds, others being called ऋष्य, रुरु, पृषत, मृग), RV. &c. &c.
an ichneumon, MaitrS.
a goose, L.
the sun, L.
a minor division of the world, W.
N. of Viṣṇu or Śiva, L.
of a Gaṇa of Śiva, L.
of a serpent-demon, MBh.
of an ichneumon (v.l. हरित), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1291,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरिण a. (णी f.) [हृ-इनन्] 1 Pale, whitish. --2 Reddish or yellowish1 white. --णः 1 A deer, an antelope; (said to be of five kinds: --हरिणश्चापि विज्ञेयः पंचभेदोऽत्र भैरव । ऋष्यः खड्गो रुरुश्चैव पृषतश्च मृगस्तथा Kālikā P.); अपि प्रसन्नं हरिणेषु ते मनः Ku. 5. 35. --2 The white colour. --3 A goose. --4 The sun. --5 Viṣṇu. --6 Śiva. --Comp. --अक्ष a. deer-eyed, fawn-eyed. --(क्षः) N. of Śiva. --(क्षी) ‘deer-eyed’, a woman with beautiful eyes. --अंकः {1} the moon. {2} camphor. --कलंकः, --धामनु m. the [] moon. --नयन, --नत्रे, --लोचन a. deereyed, fawn-eyed. --नर्तकः a Kinnara. --हृदय a. deer-hearted, timid. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1166-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिण पुंस्त्री० हृ--इनन् । स्वनामख्याते १ पशौ अमरः स्त्रियां ङीष् । २ शिवे ३ विष्णौ ४ हंसे ५ शुक्लवर्णे ६ पाण्डु- वर्णे च । ७ तद्वति त्रि० अमरः । “हरिणः शीतलो वद्ध० विण्मूत्रो दीपनो लथुः । रसे पाके च मधुरः सुगन्धः सन्निपातहा” राजव० तन्मांसगुणाः । “हरिणश्चापि विज्ञेयः पञ्चभेदोऽत्र भैरव! । ऋष्यः खङ्गो रुरुश्चैव पृषतश्च मृगस्तथा । एते बलिप्रदानेषु चर्मदाने च कीर्त्तिताः” कालिकापु० ६६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5417,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिणः, पुं, (हरति मनः ह्रियते गीतादिना वा । हृ + “श्यास्त्याहृञविभ्य इनच् ।” उणा० २ । ४६ । इति इन्च ।) स्वनामाख्यातपशुः । तत्प- र्य्यायः । मृगः २ कुरङ्गः ३ वातायुः ४ अजिन- योनिः ५ । इत्यमरः । २ । ५ । ८ ॥ सारङ्गः ६ चलनः ७ पृषत् ८ भीरुहृदयः ९ मयुः १० । इति जटाधरः ॥ चारुलोचनः ११ जिनयोनिः १२ कुरङ्गमः १३ ऋष्यः १४ ऋश्यः १५ रिष्यः १६ रिश्यः १७ एणः १८ एणकः १९ । इति शब्दरत्नावली ॥ कृष्णतारः २० सुलोचनः २१ पृषतः २२ । अस्थ मांसगुणाः । “एणस्य मांसं लघु शीतवृष्यं त्रिदोषहृत् षड्रसदञ्च रुच्यम् । कुरङ्गमांसं मधुरञ्च यद्वत् कफापहं पित्तहरं मरुत्प्रदम् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ अपि च । “हरिणः शीतलो बद्धबिण्मूत्रो दीपनो लघुः । रसे पाके च मधुरः सुगन्धिः मन्निपातहा ॥ एणः कषायो मधुरः पित्तासृक्कफनाशनः । संग्राही रोचनो हृद्यो बलकृज्ज्वरनाशनः ॥” इति राजवल्लभः ॥ * ॥ [] अन्यच्च । “कुरङ्गो वृंहणो बल्यः शीतलः पित्तहृद्गुरुः । मधुरो वातहृद् ग्राही किञ्चित्कफकरो मतः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ हरिणस्य पञ्चमेदो यथा, -- “हरिणश्चापि विज्ञेयः पञ्चभेदोऽत्रु भैरव । ऋष्यः खङ्गो रुरुश्चैव पृषतश्च मृगस्तथा । एते बलिप्रदानेषु चर्म्मदाने च कीर्त्तिताः ॥” इति कालिकापुराणे ६६ अध्यायः ॥ * ॥ शुक्लवर्णः । विष्णुः । शिवः । (यथा, महा- भारते । १३ । १७ । ११९ । “आषाढश्च सुषाढश्च ध्रुवोऽथ हरिणो हरः ॥”) सूर्य्यः । हंसः । इति केचित् ॥ (ऐरावत- वंशोद्भूतनागविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । ११ । “पारावतः पारिजातः पाण्डरो हरिणः कृशः । विहङ्गः शरभो मेदः प्रमोदः संहतापनः । ऐरावतकुलादेते प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥”) पाण्डुवर्णः । तद्युक्ते, त्रि ॥ इत्यमरः । १ । ५ । १३ ॥ (यथा, महाभारते, । १ । १ । १३५ । “स भोगान् विविधान् भुञ्जन् रत्नानि विवि- धानि च । कथितो धृतराष्ट्रस्य विवर्णो हरिणः कृशः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-514-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हरिण" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हरिणहरिण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हरिण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हरिण 📚 ➤ फीका, पीला सा
संस्कृत: पीतसंवलितशुक्लः, हरिणः, अजिनजातीयमृगः · पर्याय: पाण्डुर, पाण्डु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हरिण 📚मृग । हिरन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हरिण
पीलापन लिये सफ़ेद (१.५.१४) — पाण्डुर, पाण्डु
हिरण के नाम (२.५.९) — मृग, कुरंग, वातायु, अजिनयोनि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें