🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:37:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हरितः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हरितः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हरितः

अर्थ: हरा, हरियाला

संस्कृत: हरितवर्णः · पर्याय: दिश्, ककुभ्, काष्ठा, आशा, गो

व्युत्पत्ति: हृ + इति

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हरित् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. हरित् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. हरित् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  4. हरित् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  5. हरित् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  6. हरित् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  7. हरित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  8. हरित् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हरित् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहरित् / हरिद्हरितौहरितः
द्वितीयाहरितम्हरितौहरितः
तृतीयाहरिताहरिद्भ्याम्हरिद्भिः
चतुर्थीहरितेहरिद्भ्याम्हरिद्भ्यः
पञ्चमीहरितःहरिद्भ्याम्हरिद्भ्यः
षष्ठीहरितःहरितोःहरिताम्
सप्तमीहरितिहरितोःहरित्सु
सम्बोधनहे हरित् / हे हरिद्हे हरितौहे हरितः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हरित्
हरित्
harit
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरित् १ वि॰ [सं॰]
१. भूरे या बादमी रंग का । कपिश ।
२. हरे रंग का । हरा । सब्ज ।
३. कुछ हरा रंग लिए पीला (को॰) ।
हरित् २ संज्ञा पुं॰
१. सुर्य के घोड़े का नाम ।
२. मरकत । पन्ना ।
३. सिंह ।
४. सूर्य ।
५. विष्णु ।
६. एक प्रकार का तृण । घास । तृण ।
७. द्रुतगामी अश्व (को॰) ।
८. मूँग (को॰) ।
९. हरा, पीला या पिंगल वर्ण (को॰) ।
१०. जैनों के अनुसार हरिक्षेत्र की नदी का नाम ।
हरित् ३ संज्ञा स्त्री॰
१. हरिद्रा । हलदी । हरदी ।
२. दिक् । दिशा (को॰) ।
३. तृण । घास (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरित् mfn. fawn-coloured, pale yellow, yellowish, pale red, fallow, bay, tawny, greenish, RV. &c. &c.
हरित् m. pale yellow, reddish, bay (the colour), L.
a horse of the Sun (हरितो हरींश् च, acc. pl. ‘the horses of the Sun and of Indra’), Śak.
emerald, BhP.
a lion, L.
the sun, L.
N. of Viṣṇu, L.
Phaseolus Mungo (prob. w.r. for हरि), L.
हरित् f. a female horse of a reddish colour, a bay mare (applied to the horses of Soma, Indra, and Tvaṣṭṛ, and esp. to सप्त-हरितः, ‘the 7 horses of the Sun’, thought to symbolize the days of the week), RV.; TS.; MBh.; R.; BhP.
a quarter of the sky, RV.; ŚBr.; Kāv. &c.
pl. rivers (= नद्यस्), Naigh. i, 13
grass or a species of grass, L.
turmeric, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1291,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरित् a. [हृ-इति] 1 Green, green ish. --2 Yellow, yellowish. --3 Greenish-yellow. --m. 1 The green or yellow colour. --2 A horse of the sun, a bay horse; सत्यमतीत्य हरितो हरींश्च वर्तते वाजिनः Ś. 1.; दिशो हरिद्भिर्हरितामिवेश्वरः R. 3. 30, Ku. 2. 43. --3 A swift horse. --4 A lion. --5 The sun --6 Viṣṇu. --7 The kidneybean. --m. n. 1 Grass. --2 A quarter, region. --3 A quarter or point of the compass; R. 3. 30. --4 Turmeric (usually f. only in the last {3} senses). --COMP. --अंतः the end of the quarters (दिगंत); Bv. 1. 60. --अंतरं different regions, various quarters; Bv. 1. 15. --अश्वः the sun; Ki. 2. 46; R. 3. 22, 18. 23; Śi. 11. 56. {2} the arka plant. --गर्भः green or yellowish Kuśa grass with broad leaves. --पर्णं a radish. --मणिः (हरिन्मणिः) an emerald; Śi. 3. 49. --वर्ण a. greenish, green-coloured.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1166-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरित् पु० हृ--इति । १ नीलपीतमिश्रितवर्णे (पाताररङ्ग पलाशवर्ण च अमरः २ तद्वति त्रि० । ३ सूर्य्याश्वे त्रिका० ४ मुद्गे हेमच० । ५ सिंहे ६ सूर्य्ये ७ विष्णौ च पु० ८ दिशि स्त्री अमरः । ९ हरिद्रायां राजनि० १० तृणे न० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5418,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरित्, पुं, (हरति नयनमनांसीति । हृ + “हृसृ- रुहियुषिभ्य इति ।” उणा० १ । ९९ । इति इतिः ।) नीलपीतमिश्रितवर्णः । सबुजरङ् इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । पालाशः २ हरितः ३ । इत्यमरः । १ । ५ । १४ ॥ श्यामः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ अश्वविशेषः । इति मेदिनी ॥ सूर्य्याश्वः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ यथा, कुमारे । २ । ४३ । “उत्पाट्य मेरुशृङ्गाणि क्षुण्णानि हरितां खुरैः । आक्रोडपर्व्वतास्तेन कल्पिताः स्वेषु वेश्मसु ॥”) मुद्गः । इति हेमचन्द्रः ॥ सिंहः । सूर्य्यः । विष्णुः । इति केचित् ॥ हरिद्वर्णविशिष्टे, त्रि ॥
हरित्, स्त्री, (हृ + इतिः ।) दिक् । इत्यमरः । १ । ३ । १ ॥ (यथा, रघुः । ३ । ३० । “ततार विद्याः पवनातिपातिभि- र्दिशो हरिद्भिर्हरितामिवेश्वरः ॥”) हरिद्रा । इति राजनिर्घण्टः ॥
हरित्, पुं, क्ली, (हृ + इतिः ।) तृणम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-515-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हरित्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हरितःहरित् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हरित् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | हरित् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हरितः 📚 ➤ हरा, हरियाला
संस्कृत: हरितवर्णः · पर्याय: दिश्, ककुभ्, काष्ठा, आशा, गो

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हरित् 📚भूरे या बादमी रंग का । कपिश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हरित्
दिशा के नाम (१.३.१) — दिश्, ककुभ्, काष्ठा, आशा, प्राची, अवाची, प्रतीची
हरे के (१.५.१५) — पालाश, हरित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें