🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:09:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हरिहर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हरिहर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हरिहर

अर्थ: विष्णु और शिव की एक संयुक्त देवमूर्ति

व्युत्पत्ति: हरि-हरः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हरिहर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हरिहर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहरिहरःहरिहरौहरिहराः
द्वितीयाहरिहरम्हरिहरौहरिहरान्
तृतीयाहरिहरेणहरिहराभ्याम्हरिहरैः
चतुर्थीहरिहरायहरिहराभ्याम्हरिहरेभ्यः
पञ्चमीहरिहरात् / हरिहराद्हरिहराभ्याम्हरिहरेभ्यः
षष्ठीहरिहरस्यहरिहरयोःहरिहराणाम्
सप्तमीहरिहरेहरिहरयोःहरिहरेषु
सम्बोधनहे हरिहरहे हरिहरौहे हरिहराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हरिहर
हरिहर
harihara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरिहर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु और शिव का संयुक्त रूप । हरे- श्वर ।
२. एक नदी का नाम [को॰] ।
हरिहर क्षेत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] बिहार में सोन नदी के किनारे पर स्थित एक तीर्थस्थान । विशेष—यहाँ कार्तिक पूर्णिमा को गंगास्नान और बड़ा भारी मेला होता है । यह मेला पंद्रह दिन तक रहता है और बहुत दूर दूर से यहाँ दूकानें आती हैं । हाथी, घोड़े आदि जानवर भी बिकने के लिये आते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरि—हर m. ‘Viṣṇu-Śiva’, a partic. form of deity consisting of V˚ and Ś˚ conjoined, Kāv.; RTL. 65
(du. or in comp.) Viṣṇu and Śiva, Hariv.; Hit.
N. of various persons, Tattvas.; Kṣitīś. &c.
of a river, Prāyaśc.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1291,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिहर पु० हरियुक्तो हरः । हरिहरयोः संश्लिष्टार्द्ध- देहतया स्थिते मूर्त्तिभेदे देवप्रतिमाशब्दे ३७०१ तन्यूर्त्ति- लक्षणं दृश्यम् । द्व० । २ शिवनारायणयोः द्वि० व० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5420,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिहरः, पुं, (हरिणा सह हरः ।) संयुक्त हरिहरमूर्त्तिः । यथा, -- पुलस्त्य उवाच । “विमुक्तपापा देवेशं वासुदेवमथाब्रुवन् । क्वासौ वद जगन्नाथ ! शम्भुस्तिष्ठति केशव । यं क्षीराद्यभिषेण स्नापयामो विधानतः ॥ अथोवाच सुरान् विष्णुरेष तिष्ठति शङ्करः । मद्देहे किन्न पश्यध्वं योगप्रायं प्रतिष्ठितम् ॥ तमूचुर्नैव पश्यामस्त्वत्तो वै त्रिपुरान्तकम् । सत्यं वद सुरेशान ! महेशानः क्व तिष्ठति ॥ ततोऽव्ययात्मा स हरिः स्वहृत्पङ्कजशायिनम् । दर्शयामास देवानां मुरारिर्लिङ्गमैश्वरम् ॥ ततः सुराः क्रमेणैव क्षीरादिभिरनन्तरम् । स्नापयाञ्चक्रिरे लिङ्गं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् ॥ गोरोचनया त्वालिप्य चन्दनेन सुगन्धिना । विल्वपत्राम्वुजैर्द्देवं पूजयामासुरञ्जसा ॥ पूजयित्वा गुरुं भक्त्या निवेद्य परमौषधीः । जप्त्वाष्टशतनामानि प्रणामं चक्रिरे ततः ॥ इत्येवं चिन्तयन्तश्च देवा देवौ हराच्युतौ । कथं योगत्वमापन्नौ संराध्यतममात्मनः ॥ सुराणां चिन्तितं ज्ञात्वा विश्वमूर्त्तिरभूद्विभुः । सर्व्वलक्षणसंयुक्तः सर्व्वायुधधरोऽव्ययः ॥ सार्द्धं त्रिनेत्रं कमलाहिकुण्डलं जटामहाभारशिरोजमण्डितम् । हरिं हरञ्चैव नगेन्द्रभूषणं पीताजिनाच्छन्नकटिप्रदेशकम् ॥ चक्रासिहस्तं घनुःशार्ङ्गपाणिं पिनाकशूलाजगवान्वितञ्च । [] कन्दर्पखट्टाङ्गकपालघण्टा- सशङ्खचक्राब्जधरं महर्षे ! ॥ दृष्ट्वैव देवा हरिशङ्करं तं नमोऽस्तु ते सर्व्वगताव्ययेति ॥” इति वामनपुराणे ५९ अध्यायः ॥ * ॥ शिवविष्णोरभेदेनार्च्चकस्य रूपन्त्वेवम् । यथा, -- “निरामया नाम गणाः समायाता जगद्- गुरो । सार्द्धद्विनेत्राः पद्माक्षाः श्रीवत्साङ्कितवक्षसः ॥ समायाताः खगारूढा वृषभध्वजिनोऽव्ययाः । महापाशुपता नाम शूलचक्रधारास्तथा । भैरवो विष्णुना सार्द्धमभेदेनार्च्चितो हि यैः ॥” इति तत्रैव ६४ अध्यायः ॥ अन्यच्च । “अथवा विष्णुरूपेण पूजयेच्चेश्वरं सदा । शङ्करं वामभागस्थं सर्व्वकाममवाप्नुयात् ॥” इति देवीपुराणे १२ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-520-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
हरिहरकथाहरिहरक्षेत्रहरिहरखानहरिहरतर्कालंकारभट्टाचार्यहरिहरतारतम्यहरिहरदीक्षितहरिहरदीक्षितीयहरिहरदेवहरिहरदेवहिन्दूपतिहरिहरपण्डितहरिहरपद्धतिहरिहरपुरीहरिहरप्रशंसाहरिहरप्रसादहरिहरब्रह्मन्हरिहरब्रह्ममानसिकस्नानविधिहरिहरभट्टहरिहरभट्टाचार्यहरिहरभाष्यहरिहरभेदधिक्कारहरिहरमण्डलषोडशलिङ्गोद्भवहरिहरमहाराजहरिहरमाहात्म्यहरिहरमिश्रहरिहरयोगहरिहरविलासहरिहरसरस्वतीहरिहरस्तोत्रहरिहरस्वामिन्हरिहराग्निहोत्रिन्हरिहरात्मकहरिहरात्मकस्तोत्रहरिहरानन्दहरिहरानुसरणयात्राहरिहरार्यहरिहराष्टोत्तरशतनामन्हरिहराष्टोत्तरशतनामावलिहरिहरिहरिवाहहरिहरिहरिवाहनसाधनहरिहरोपाधिविवेचन

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हरिहरहरिहर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हरिहर 📚 ➤ विष्णु और शिव की एक संयुक्त देवमूर्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हरिहर 📚विष्णु और शिव का संयुक्त रूप । हरे- श्वर🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • हरिहर = हरि + हर कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें