🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:37:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हलम्

अर्थ: लांगल, खेत जोतने का एक प्रधान उपकरण

संस्कृत: हलम् · पर्याय: लाङ्गल, गोदारण, सीर, पोत्र

व्युत्पत्ति: हल्+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. हल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. हल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. हल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहलम्हलेहलानि
द्वितीयाहलम्हलेहलानि
तृतीयाहलेनहलाभ्याम्हलैः
चतुर्थीहलायहलाभ्याम्हलेभ्यः
पञ्चमीहलात् / हलाद्हलाभ्याम्हलेभ्यः
षष्ठीहलस्यहलयोःहलानाम्
सप्तमीहलेहलयोःहलेषु
सम्बोधनहे हलहे हलेहे हलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हल
हल
hala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जुए की रस्सी (2.9.13) आबन्ध · योत्र · योक्त्र
कूट (पुं॰/नपुं॰) (3.3.43) माया · अचल · यन्त्र · छल · झूठ · ढेर · लोहे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह यंत्र या औजार जिससे बीज बोने के लिये जमीन जोती जाती है । वह औजार जिसे खेत में सब जगह फिराकर जमीन को खोदते और भुरभुरी करते हैं । सीर । लांगल । विशेष—यह खेती का मुख्य औजार है और सात आठ हाथ लंबे लट्ठे के रूप में होता है, जिसके एक छोर पर दो ढाई हाथ का लकड़ी का टेढ़ा टुकड़ा आड़े बल में जड़ा रहता है । इसी आड़ी लकड़ी में जमीन खोदनेवाला लोहे का फाल ठोंका रहता हैं । लंवे लट्ठे को 'हरिस' या 'हर्सा' और आड़ी जड़ी लकड़ी को 'हरैना' कहते हैं । क्रि॰ प्र॰—चलाना । मुहा॰—हल जोतना = (१) खेत में हल चलाना । (२) खेती करना ।
२. एक अस्त्र का नाम । विशेष—श्री कृष्ण के बड़े भाई बलराम का यह प्रसुख अस्त्र था । इसी से उनका एक नाम 'हल्ली' भी है ।
३. जमीन नापने का लट्ठा ।
४. बृहत्संहिता के अनुसार उत्तर के एक देश का नाम ।
५. सामुद्रिक के अनुसार पैर की एक रेखा या चिह्व ।
६. प्रतिषेध । विघ्न । बाधा (को॰) ।
७. कुरूपता । विकृतियुक्तता । भद्दापन (को॰) ।
८. एक नक्षत्रसमूह (को॰) ।
९. कलह । विवाद । झगड़ा (को॰) ।
हल २ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. हिसाब लगाना । गणित करना ।
२. किसी कठिन बात का निर्णय । किसी समस्या का समाधान (या उत्तर) । जैसे—यह मुश्किल किसी तरह हल होती दिखाई नहीं देती ।
३. मिलकर एकमेक हो जाना । घुलना । उलझन का सुलझना या खुल जाना (को॰) ।
४. किसी गणित या अन्य विषय के प्रश्न का उत्तर या जवाब (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हल m. n. (ifc. f(आ). ) a plough (also as a weapon, and as a land measure), MBh.; Kāv. &c.
हल m. N. of an author, Cat.
हल m. pl. N. of a country and people in the north, VarBṛS.
हल (अम्), n. a plough, L.
a partic. constellation (reckoned among the Ākṛti-yogas), VarBṛS.
ugliness, deformity (= वैराग्य), hindrance, obstruction (= प्रति-षेध), L.
quarrel (= विवाद)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1293,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हल [हल् घञर्थे करणे क] 1 A plough; [] वहसि वपुषि विशदे वसनं जलदाभम् । हलहतिभीतिमिलितयमुनाभम्; or हलं कलयते Gīt. 1. --2 Deformity, ugliness. --Comp. --आयुधः an epithet of Balarāma. --धर, --भृत् m. {1} a ploughman. {2} N. of Balarāma; केशव धृतहलधररूप जय जगदीश हरे Gīt. 1; अंसन्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससीव Me. 59. --भूतिः, --भृतिः f. ploughing, agriculture, husbandry. --हतिः f. {1} striking or drawing along with a plough. {2} ploughing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हल विलेखे भ्वा० पर० सक० सेट् । हलति अहालीत् ज्वलादि० हलः हालः
हल न० हल्यते कृष्यतेऽनेन हल--घञर्थे करणे क । लाङ्गले अमरः । कृषिशब्दे २१९८ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5421,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हल" आता है (15)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हलम्हल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: हल् + अच्)
अन्य सम्भावना: हल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | हल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हलम् 📚 ➤ लांगल, खेत जोतने का एक प्रधान उपकरण
संस्कृत: हलम् · पर्याय: लाङ्गल, गोदारण, सीर, पोत्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हल 📚वह यंत्र या औजार जिससे बीज बोने के लिये जमीन जोती जाती है । वह औजार जि…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हल
जुए की रस्सी (२.९.१३) — आबन्ध, योत्र, योक्त्र
हल (२.९.१४) — लांगल, गोदारण, सीर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हलम्: हल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें