🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:18:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हव्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हव्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हव्य

अर्थ: आहुति के रूप में दिया जाने वाला पदार्थ

संस्कृत: देवान्नम्

व्युत्पत्ति: हु कर्मणि + यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हव्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहव्यम्हव्येहव्यानि
द्वितीयाहव्यम्हव्येहव्यानि
तृतीयाहव्येनहव्याभ्याम्हव्यैः
चतुर्थीहव्यायहव्याभ्याम्हव्येभ्यः
पञ्चमीहव्यात् / हव्याद्हव्याभ्याम्हव्येभ्यः
षष्ठीहव्यस्यहव्ययोःहव्यानाम्
सप्तमीहव्येहव्ययोःहव्येषु
सम्बोधनहे हव्यहे हव्येहे हव्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हव्य
हव्य
havya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
देवताओं का अन्न (2.7.26)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हव्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घृत । घी ।
२. आहुति ।
३. हवन की सामग्री । वह वस्तु जिसकी किसी देवता के अर्थ अग्नि में आहुति दी जाय । जैसे,—घी, जौ, तिल आदि । विशेष—देवताओं के अर्थ जो सामग्री हवन की जाती है, वह हव्य कहलाती है और पितरों को जो आर्पित की जाती है वह कव्य कहलाती है । यौ॰—हव्य कव्य = देवताओं और पितरों को क्रमशःदी जानेवाली आहुति ।
हव्य २ वि॰ हवनीय । हवन के योग्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हव्य n. (for 2. See col. 2) anything to be offered as an oblation, sacrificial gift or food (in later language often opp., to कैव्य, q.v.), RV.; &c.
2. हव्य (or हव्य), mf(आ)n. to be called or invoked, RV.; AV.; VS.
हव्य m. N. of a son of Manu Svāyambhuva, Hariv.
of a son of Atri, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1294,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हव्य a. [हु-कर्मणि यत्] To be offered in oblations. --व्यं 1 Clarified butter. --2 An oblation or offering to the gods (opp. कव्य q. v.). --3 An oblation in general. --Comp. --आशः fire. --कव्यं oblations to the gods and to the Manes, or spirits of deceased ancestors; Ms. 1. 94, 3. 97, 128; et seq. --पाकः an oblation cooked with butter and milk, or the pot in which it is cooked. --वाह्, --वाह, --वाहन m. ‘the bearer of oblations’, fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1168-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हव्य न० हु--कर्मणि यत् । १ देवयोम्यान्ने अमरः । २ हवनीय- द्रव्ये त्रि० । भावे यत् । ३ होमे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5422,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हव्यं, क्ली, (हूयते इति । हु + यत् ।) दैवान्नम् । इत्यमरः । २ । ७ । २४ ॥ (यथा, मनुः । ३ । ९७ । “नश्यन्ति हव्यकव्यानि नराणामविजानताम् । भस्मीभूतेषु विप्रेषु मोहाद्दत्तानि दातृभिः ॥”) हवनीयद्रव्यञ्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-526-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हव्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हव्यहव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: हु + यत्)
अन्य सम्भावना: हव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हव्य 📚 ➤ आहुति के रूप में दिया जाने वाला पदार्थ
संस्कृत: देवान्नम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हव्य 📚घृत । घी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हव्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हव्य: हु + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • हव्य: हु कर्मणि + यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें