🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हसद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ह-+सद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सद

अर्थ: वृक्ष का फल

व्युत्पत्ति: सद् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासदःसदौसदाः
द्वितीयासदम्सदौसदान्
तृतीयासदेनसदाभ्याम्सदैः
चतुर्थीसदायसदाभ्याम्सदेभ्यः
पञ्चमीसदात् / सदाद्सदाभ्याम्सदेभ्यः
षष्ठीसदस्यसदयोःसदानाम्
सप्तमीसदेसदयोःसदेषु
सम्बोधनहे सदहे सदौहे सदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सद
सद
sada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सद १ अव्य॰ [सं॰ सद्य:] तत्क्षण । तुरंत । तत्काल ।
सद २ वि॰
१. ताजा । उ॰— सद माखन साटौ दही घरंय़ो रहे मन मंद् । खाइ न बिन गोपाल की दुखित जसोदा नंद । पृ॰ रा॰२ ।५५७ ।
२. नया । नवीन । हाल का ।
सद ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सत्त्व] प्रकृति । आदत । टेव । उ॰— मदन सदन के फिरन की सद न छुटै हरि राय । रुचै तितै विहरत फिरौ, कत बिहरत उर आय— बिहारी (शब्द॰) ।
सद ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सदस्]
१. सभा । समिति । मंडली ।
२. एक छोटा मंडप जो यज्ञशाला में प्राचीन वंश के पूर्व बनाया जाता था ।
सद ५ संज्ञा पुं॰ [अ॰ सदा (=आवाज)] गड़रियों का एक प्रकार का गीत । (पंजाब) ।
सद ६ वि॰ [फ़ा॰] शत । सौ [को॰] ।
सद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पेड़ का फल ।
२. एक एकाह यज्ञ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सद mfn. = prec. (cf. बर्हि-, समनी-षद; सभा-सद)
सद m. fruit (cf. शद), Mn. viii, 151; 241
a partic. Ekāha, ŚāṅkhŚr.
N. of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh. i, 4548 (if सदः-सुवाच् is not one word)
सद n. a partic. part of the back of a sacrificial animal, AitBr.
सदः in comp. for सदस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सदः, [स्] स्त्री, क्ली, (सीदन्त्यस्यामिति । सद् + “सर्व्वधातुभ्योऽसुन् ।” उणा० ४ । १८८ । इति असुन् ।) सभा । इत्यमरः ॥ (यथा, हितोपदेशे ॥ [] विपदि धैर्य्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरुचौ व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-231-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ह-सदसमास: ह + सद तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: सद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सद् + अच्)
अन्य सम्भावना: सद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हसद 📚ह 📚सद ➤ ह (बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इस…) + सद (वृक्ष का फल)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सद 📚तत्क्षण । तुरंत । तत्काल🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • हसद = ह + सद तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • सद: सद् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें