🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:49:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हस्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हः

अर्थ: व् वध करने वाला, हत्या करने वाला, नष्ट करने वाला

व्युत्पत्ति: हन् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. हन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. ह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहःह्नी / हनीहानि
द्वितीयाहःह्नी / हनीहानि
तृतीयाह्नाहोभ्याम्होभिः
चतुर्थीह्नेहोभ्याम्होभ्यः
पञ्चमीह्नःहोभ्याम्होभ्यः
षष्ठीह्नःह्नोःह्नाम्
सप्तमीह्नि / हनिह्नोःहःसु / हस्सु
सम्बोधनहे हःहे ह्नी / हे हनीहे हानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हन्
हन्
han
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हन् वि॰ [सं॰] मारनेवाला । वध करनेवाला । हननेवाला । (समस्त पदों में प्रयुक्त) । जैसे, पितृहन्, मातृहन्, ब्रह्महन्, पुत्रहन् आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हन् cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 2) हन्ति (3. du. हतः, 3. pl. घ्नन्ति; rarely Ā. हते, 3. pl. घ्नते; and cl. 1. हनति, Ved. also जिघ्नते, ˚ति; Pot. हन्यात्, Br. also हनीत, घ्नीत; Impv. जहि, TĀr. हन्धि; impf. अहन्, Ved. and ep. also अहनत्, अहनन्, अघ्नन्त; p. जघ्नत्, घ्नमान, MBh.; pf. जघान, जघ्नुः, Br. and ep. also जघ्ने, ˚निरे, Subj. जघनत्, RV.; p. जघ्निवस्, Ved. also जघन्वस्; aor. अहानीत्, JaimBr. [cf. √ वध्]; fut. हन्ता, MBh.; हंस्यति, ib.; हनिष्यति, ˚ते, AV. &c.; inf. हन्तुम्, Ved. also हन्तवे, ˚तवै, ˚तोः; ind.p. हत्वा, Ved. also ˚त्वी, ˚त्वाय, -हत्य; -हन्य, MBh.; -घातम्, Br. &c.), to strike, beat (also a drum), pound, hammer (acc.), strike &c. upon (loc.), RV. &c. &c.; to smite, slay, hit, kill, mar, destroy, ib.; to put to death, cause to be executed, Mn.; Hit.; to strike off, Kathās.; to ward off, avert, MBh.; to hurt, wound (the heart), R.; to hurl (a dart) upon (gen.), RV.; (in astron.) to touch, come into contact, VarBṛS.; to obstruct, hinder, Rājat.; to repress, give up, abandon (anger, sorrow &c.), Kāv.; BhP.; (?) to go, move, Naigh. ii, 14 : Pass. हन्यते (ep. also ˚ति; aor. अवधि or अघानि), to be struck or killed, RV. &c. &c.: Caus. घातयति, ˚ते (properly a Nom. fr. घात, q.v.; aor. अजीघतत् or अजीघनत्), to cause to be slain or killed, kill, slay, put to death, punish, Mn.; MBh. &c.; to notify a person's death (कंसं घातयति = कंस-वधम् आचष्टे), Pāṇ. iii, 1, 26, Vārtt. 6 Pat.; to mar, destroy, MBh.; Pañcat. (v.l.) : Desid. जिघांसति, ˚ते (Pot. जिघांसीयत्, MBh.; impf. अजिघांसीः, ŚBr.), to wish to kill or destroy, RV. &c. &c.: Intens. जङ्घन्ति (RV.; p. जङ्घनत्, जङ्घ्नत् or घनिघ्नत्), जङ्घन्यते (with pass. sense, MuṇḍUp.), जेघ्नीयते (Pāṇ. vii, 4, 31), to strike = tread upon (loc. or acc.), RV.; to slay, kill, ib.; to dispel (darkness), destroy (evil, harm), ib.; to hurt, injure, wound, MuṇḍUp.
हन् [cf. Gk. θείνω, θάνατος; ϕόνος, ἔπεϕνον πέϕαται; Lat. de-fendere, of-fendere; Lit. genu, gíti; Slav. gǔnati.]
2. हन् mf(घ्नी)n. killing, a killer, slayer (only ifc.; see अरि-, तमो-हन् &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1287,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हन् {c2c} P. (हंति, जघान, अवधीत्, अवधिष्ट-अहत; हनिष्यति, हंतुं, हत; pass. हन्यते; caus. घातयति-ते; desid. जिघांसति) 1 To kill, slay, destroy, strike down; त्रयश्च दूषणखरत्रिमूर्धानो रणे हताः U. 2, 15; हतमपि च हंत्येव मदनः Bh. 3. 18. --2 To strike, beat; चंडी चंड हंतुमभ्युद्यता मां विद्युद्दाम्ना मेघराजीव विंध्यं M. 3. 20, Śi. 7. 56. --3 To hurt, injure, afflict, torment; as in कामहत. --4 To put down, abandon; तृष्णां छिंद्धि भज क्षमां जहि मदं Bh. 2. 77. --5 To remove, take away, destroy; अंभोजिनीवननिवासविलासमेव हंसस्य हंति नितरां कुपितो विधाता Bh. 2. 18. --6 To conquer, overthrow, defeat, overcome; विघ्नैः सहस्रगुणितैरपि हन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजंति Subhāṣ. --7 To hinder, obstruct. --8 To mar, spoil; Ki. 2. 37. --9 To raise; तुरगखुरहतस्तथा हि रेणुः Ś. 1. 32. --10 To multiply (in math.). --11 To go (rarely used in classical literature in this sense; and when used it is regarded as a fault of composition); e. g. कुंजं हंति कृशोदरी S. D. 7; or तीर्थांतरेषु स्नानेन समुपार्जितसत्कृतिः । सुरस्रोतस्विनीमेष हंति संप्रति सादरं K. P. 7 (given as an instance of the दोष called असमर्थत्प). --Caus. 1 To cause to be killed, kill, slay. --2 To destroy, ruin, mar, spoil; Pt. 1. 363. --WITH अति to injure excessively. --अंतर् to strike in the middle.
हन् a. Killing, slaying, destroying (at the end of comp.); as in वृत्रहन्, पितृहन्, मातृहन्, ब्रह्महन् &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1164-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हन्, ष्य, रुषोक्तिः । अनुनयः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-503-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हःहन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | हन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हः 📚 ➤ व् वध करने वाला, हत्या करने वाला, नष्ट करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हन् 📚मारनेवाला । वध करनेवाला । हननेवाला । (समस्त पदों में प्रयुक्त) । जैसे,…🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हः: हन् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें