🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:07:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हायन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हायन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हायन

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: किरणः, वर्षम्, व्रीहिभेदः, संवत्सरः · पर्याय: संवत्सर, वत्सर, अब्द, शरद्, संवत्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हायन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हायन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हायन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहायनःहायनौहायनाः
द्वितीयाहायनम्हायनौहायनान्
तृतीयाहायनेनहायनाभ्याम्हायनैः
चतुर्थीहायनायहायनाभ्याम्हायनेभ्यः
पञ्चमीहायनात् / हायनाद्हायनाभ्याम्हायनेभ्यः
षष्ठीहायनस्यहायनयोःहायनानाम्
सप्तमीहायनेहायनयोःहायनेषु
सम्बोधनहे हायनहे हायनौहे हायनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हायन
हायन
hāyana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हायन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वर्ष । संवत्सर । साल ।
२. एक प्रकार का चावल (को॰) ।
३. आग की लौ । लपट (को॰) ।
४. छोड़ देना । परित्याग (को॰) ।
५. गुजर जाना । गुजरना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हायन mf(आ or ई)n. (for 2. See p. 1297, col. 1) quitting, leaving, MW.
passing away, ib.
2. हायन m. n. (accord. to native authorities fr. √ 1. or 2. हा; but cf. हयन) a year (ifc. f(ई). , and accord. to Pat. on Pāṇ. iv, 1, 27 also f(आ). ), AV. &c. &c.
हायन m. a sort of red rice (pl. its grains), MaitrS.; ŚBr.; KātyŚr.
a flame, ray, L.
हायन mfn. lasting a year or returning every year (applied to Takman, q.v.), AV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1296,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हायनः --नं A year. --नः 1 A kind of rice. --2 A flame.
हायनः --नं A year. --नः 1 A kind of rice. --2 A flame.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1169-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हायन पु० अम्बु जहाति हा--ल्यु--नि० । १ व्रीहौ भावं जहाति हा--ल्यु--नि० । २ वत्सरे पुंस्त्री० अमरः । ३ अग्निशिखायां स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5424,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हायनः, पुं, क्ली, (जहाति त्यजति जिहीते प्राप्नोति वा भावानिति । हा त्यागे हा गतौ वा + “हश्च ब्रीहिकालयोः ।” ३ । १ । १४८ । इति ण्युट् ।) वत्सरः । इत्यमरः । १ । ४ । २० ॥ (यथा, भागवते । १ । ६ । ८ । “अहञ्च तद्ब्रह्मकुले ऊषिवांस्तदपेक्षया । दिग्देशकालाव्युत्पन्नो बालकः पञ्चहायनः ॥”)
हायनः, पुं, (जहात्युदकमिति । हा + “हश्च ब्रीहिकालयोः ।” ३ । १ । १४८ । इति ण्युट् ।) ब्रीहिभेदः । अग्निशिखा । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-531-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हायनहायन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हायन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हायन 📚 ➤ वर्ष । संवत्सर । साल उमा-कोश
संस्कृत: किरणः, वर्षम्, व्रीहिभेदः, संवत्सरः · पर्याय: संवत्सर, वत्सर, अब्द, शरद्, संवत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हायन 📚वर्ष । संवत्सर । साल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हायन
वर्ष के नाम (१.४.२२) — संवत्सर, वत्सर, अब्द, शरद्, समा
अभिजन (३.३.११५) — कुल, जन्मभूमि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें