🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:50:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हार्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हार्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हार्यः

अर्थ: हरण किये जाने योग्य, ढोये जाने योग्य

व्युत्पत्ति: हृ + ण्यत् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हार्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. हारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. हारी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हार्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहार्यःहार्यौहार्याः
द्वितीयाहार्यम्हार्यौहार्यान्
तृतीयाहार्येणहार्याभ्याम्हार्यैः
चतुर्थीहार्यायहार्याभ्याम्हार्येभ्यः
पञ्चमीहार्यात् / हार्याद्हार्याभ्याम्हार्येभ्यः
षष्ठीहार्यस्यहार्ययोःहार्याणाम्
सप्तमीहार्येहार्ययोःहार्येषु
सम्बोधनहे हार्यहे हार्यौहे हार्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हार्य
हार्य
hārya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हार्य १ वि॰ [सं॰]
१. हरण करने या छीनने योग्य ।
२. ग्रहण करने या लेने योग्य ।
३. जो हरण किया या छीना जानेवाला हो ।
४. जो ग्रहण किया या लिया जानेवाला हो ।
५. अस्थिर, ढुलमुल या विचलित होने योग्य । जैसे, किसी की प्रतिज्ञा या वचन (को॰) ।
६. जो हिलाया या इधर उधर किया जानेवाला हो । हिलाने योग्य, विशेषतः वायु द्बारा ।
७. जो आकृष्ट, प्रभावित या वशीभूत करने योग्य हो (को॰) ।
८. दूर करने, हटाने या वारण करने योग्य । जिसका वारण किया जा सके (को॰) ।
९. जो नष्ट करने या विध्वस्त करने लायक हो (को॰) ।
१०. मनमोहक । सौंदर्ययुक्त । लुभाना (को॰) ।
११. जिसका अभिनय किया जानेवाला हो (नाटक आदि) ।
१२. जो भाग दिया जानेवाला हो । जिसमें भाग दिया जाय । (गणित में) भाज्य ।
हार्य २ संज्ञा पुं॰
१. सर्प । साँप । भुजंग ।
२. विभीतक का वृक्ष ।
३. गणित में वहु अंक जिसमें भाग दिया जाय । भाज्य अंक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हार्य᳙ mfn. to be borne or carried, Hariv.; Kālid.; Kathās.
to be taken away or carried off or robbed or appropriated, ŚBr. &c. &c.
to be shaken or altered (see अ-ह्˚)
to be won over or bribed, Mṛcch.; Vās.
to be acted (as a play), Bhar.
(in arithm.) to be divided, the dividend, Āryabh., Sch.
captivating, charming, MBh. xiii, 1429
हार्य m. a serpent, MW.
Terminalia Bellerica, L.
हार्य . See p. 1289, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1289,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हार्य a. 1 To be taken or [] comveyed. --2 To be borne or carried on; यदूढया वारणराजहार्यया Ku. 5. 70. --3 To be taken away or snatched off; R. 7. 67. --4 To be displaced or borne away (as by wind); R. 16. 43. --5 To be shaken (as one's resolution); Ku. 5. 8. --6 To be secured or won over, to be attracted, conquered or influenced; वहसि हि धनहार्यं पण्यभूतं शरीरं Mk. 1. 31; Ku. 5. 53; Ms. 7. 217. --7 To be seized or robbed; Ms. 8. 417. --र्यः 1 A snake. --2 The tree called Bibhītaka. --3 The dividend (in math.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1170-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हार्य्य पु० ह्रियतेऽसौ हृ--ण्यत् । १ विभीतकवृक्षे २ हरणीये त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5424,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हार्य्यः, पुं, (ह्रियते इति । हृ + “ऋहलोर्ण्यत् ।” ३ । १ । १२४ । इति ण्यत् ।) विभीतकवृक्षः । हर्त्तव्ये, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ७० । [] “इयञ्च तेऽन्या पुरतो विडम्बना यदूढया वारणराजहार्य्यया । विलोक्य वृद्धोक्षमधिष्ठितं त्वया महाजनः स्मेरमुखो भविष्यति ॥”) हरणीयाङ्कः । तत्पर्य्यायः । भाज्यः २ । इति लीलावती ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-532-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हार्यःहार्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हार्यः 📚 ➤ हरण किये जाने योग्य, ढोये जाने योग्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हार्य 📚हरण करने या छीनने योग्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हार्यः: हृ + ण्यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें