🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:16:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हिज्जल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हिज्जल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हिज्जल

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: जलवेतसः · पर्याय: निचुल, अम्बुज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हिज्जल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हिज्जल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहिज्जलःहिज्जलौहिज्जलाः
द्वितीयाहिज्जलम्हिज्जलौहिज्जलान्
तृतीयाहिज्जलेनहिज्जलाभ्याम्हिज्जलैः
चतुर्थीहिज्जलायहिज्जलाभ्याम्हिज्जलेभ्यः
पञ्चमीहिज्जलात् / हिज्जलाद्हिज्जलाभ्याम्हिज्जलेभ्यः
षष्ठीहिज्जलस्यहिज्जलयोःहिज्जलानाम्
सप्तमीहिज्जलेहिज्जलयोःहिज्जलेषु
सम्बोधनहे हिज्जलहे हिज्जलौहे हिज्जलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हिज्जल
हिज्जल
hijjala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जल-बेंत (हिज्जल) के नाम (2.4.61) निचुल · अम्बुज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हिज्जल संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का पेड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिज्जल m. the Hijjal tree, Pañcar. (v.l.), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1298,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिज्जः, हिज्जलः N. of a tree (commonly called Hijjal.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1171-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिज्जल पु० हि--क्विप् हित् हितकारि जलं यस्य । वृक्षभेदे (हिजल) जटा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5426,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिज्जलः, पुं, (हिज्ज इति नाम लातीति । ला + कः ।) वृक्षविशेषः । हिजल इति वङ्ग- भाषा । इजर इति हिन्दी भाषा । तत्पर्य्यायः । निचुलः २ इज्जलः ३ । इति हेमचन्द्रः ॥ पिचुलः ४ नदीकान्तः ५ अम्बुजः ६ । इति जटाधरः ॥ धनदः ७ कान्तः ८ जलजः ९ दीर्घपत्रकः १० नदीलः ११ रक्तः १२ कार्म्मुकः १३ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । पवित्रत्वम् । भूतवातामयनानाग्रह- चारादिदोषनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “इज्जलो हिज्जलश्चापि निचुलश्चाम्बुजस्तथा । जलवेतसवद्वेद्यो हिज्जलोऽयं विषापहः ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-536-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "हिज्जल" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हिज्जलहिज्जल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हिज्जल 📚 ➤ एक प्रकार का पेड़ उमा-कोश
संस्कृत: जलवेतसः · पर्याय: निचुल, अम्बुज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हिज्जल 📚एक प्रकार का पेड़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हिज्जल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬