🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हितः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हितः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हितः

अर्थ: रखा हुआ, डाला हुआ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहितःहितौहिताः
द्वितीयाहितम्हितौहितान्
तृतीयाहितेनहिताभ्याम्हितैः
चतुर्थीहितायहिताभ्याम्हितेभ्यः
पञ्चमीहितात् / हिताद्हिताभ्याम्हितेभ्यः
षष्ठीहितस्यहितयोःहितानाम्
सप्तमीहितेहितयोःहितेषु
सम्बोधनहे हितहे हितौहे हिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हित
हित
hita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हित १ वि॰ [सं॰]
१. लाभदायक । उपकारी । फायदेमंद ।
२. अनुकूल । मुवाफिक ।
३. अच्छा व्यवहार करनेवाला । भलाई करने या चाहनेवाला । सद्भाव रखनेवाला । स्नेहपूर्ण । खैरखाह । उ॰— मिली मातु, हित, मीत, गुरु सनमाने सब लोगु ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ९१ ।
३. रखा हुआ । व्यवस्थित (को॰) ।
४. लिया हुआ । गृहीत ।
५. जिसे प्रेरित किया गया हो ।
६. भेजा हुआ । प्रेषित (को॰) ।
७. गया हुआ ।
८. मांगलिक । शुभद (को॰) ।
हित २ संज्ञा पुं॰
१. लाभ । फायदा ।
२. कल्याण । मंगल । भलाई । उपकार । बेहतरी । उ॰—राम विमुख सुत तें हित हानी ।— तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—हितकर । हितकारी ।
३. अनुकूलता । मुवाफिकत ।
४. स्वास्थ्य के लिये लाभ । तंदुरुस्ती को फायदा ।
५. प्रेम । स्नेह । अनुराग । उ॰—हित करि श्याम सों कह पायो ?—सूर (शब्द॰) ।
६. मित्रता । खैरखाही ।
७. भला चाहनेवाला आदमी । मित्र ।
८. संबंध । नाता । रिश्ता ।
९. उचित, उपयुक्त या योग्य वस्तु ।
१०. संबंधी । नातेदार । रिश्तेदार ।
हित ३ अव्य॰
१. (किसी के) लाभ के हेतु । खातिर । प्रसन्नता के लिये ।
२. निमित्त हेतु । कारण । लिये । वास्ते । उ॰—हरि हित हरहु चाप गरुवाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हित mfn. (for 2. See p. 1298, col. 2) sent, impelled, urged on, set in motion &c.
going, running, speeding, RV.; AV.
2. हित mf(आ)n. (p.p. of √ 1. धा cf. धित; for 1. हित See p. 1297, col. 2) put, placed, set, laid, laid upon, imposed, lying or situated or contained in (loc.), RV.; AV.; Up.
set up, established, fixed (as a prize), RV.
planned, arranged (as a race or contest), ib.
prepared, made ready, ib.
held, taken, MW.
assigned to, destined for (dat. or gen.), ib.
reckoned among (loc.), TS.
constituted or appointed as (nom.), RV.
given (as a name), AV.
beneficial, advantageous, salutary, wholesome, suitable, agreeing with (often said of diet, regimen, medicines &c.), convenient, suitable, fit, agreeable to or for (dat. gen. loc., or comp.), RV. &c. &c.
well-disposed, favourable, friendly, affectionate, kind, Mn.; MBh. &c.
हित m. a friend, benefactor, ib.
हित (अम्), n. (sg. or pl.) anything useful or salutary or suitable or proper, benefit, advantage, profit, service, good, welfare, good advice &c., Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1297,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हित a. [धा-क्त, हि-क्त वा] 1 Put, laid, placed. --2 Held, taken. --3 Suitable, fit, proper, good (with dat.); गोभ्यो हितं गोहितम्. --4 Useful, advantageous, --5 Beneficial, advantageous, wholesome, salutary (said of words, diet &c.); हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः Ki. 1. 4; 14. 63. --6 Friendly, kind, affectionate, welldisposed (generally with loc.). --7 Sent, impelled. --8 Gone, proceeded. --9 Auspicious. --तः A friend, benefactor, friendly adviser; हितान्न यः संशृणुते स किंप्रभुः Ki. 1. 5; H. 1. 30. --ता A causeway, dike. --तं 1 Benefit, profit or advantage. --2 Anything proper or suitable. --3 Well-being, welfare, good. --Comp. --अनुबंधिन् a. involving or causing welfare. --अन्वे षिन्, --अर्थिन् a. seeking another's welfare. --इच्छा good will, good wishes. --इच्छु a. wishing well of, kindly disposed, a well-wisher. --उक्तिः f. salutary instruction, friendly or kind advice. --उपदेशः {1} friendly advice, salutary instruction. {2} N. of a celebrated collection of tales ascribed to Viṣṇu Śarman. --एषिन् a. desiring another's welfare, well-wisher, benevolent. --कर --कर्तृ, --कृत्, --कारक a. {1} doing a kind act or service, friendly, favourable. {2} useful, rendering a service, serviceable; Pt. 1. 95. {3} beneficial, doing good; Pt. 1. 371. --(रः) a friend, benefactor; Pt. 1. 131, 417. --काम a. desirous of befriending or [] benefiting; Pt. 1. 315. --काम्या desire for another's welfare, good will. --कारिन्, --कृत् m. a benefactor. --प्रणी m. a spy. --बुद्धि a. friendly-minded, a well-wisher. --वाक्यं friendly advice. --वादिन् m. a friendly counsellor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1172-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हित त्रि० धा--क्त हि--क्त वा । १ गते २ पथ्ये ३ इष्टसाधने ४ मङ्गले च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5426,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हितं, त्रि, (हि गतिप्रेरणे धा धारणे पुष्टौ वा + क्तः ।) पथ्यम् । गतम् । धृतम् । इति मेदिनी ॥ इष्टसाधनम् । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गा- दासः ॥ मङ्गलम् । यथा, -- “गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो न यत् । सर्व्वसत्त्वहितार्थाय तत् पशोरिव चेष्टितम् ॥ अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमयैर्बहुभिर्विवर्जितस्य । उदरभरणमात्रतुष्टबुद्धेः पुरुष्लपशोः पशोश्च को विशेषः ॥” इति गारुडे ११५ अध्यायः ॥ मित्रम् । यथा, -- “हितसमरिपुसंज्ञा ये निसर्गे निरुक्ता अधिहितहितमध्यास्तेऽपि तत्कालमित्रैः ।” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-537-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हित" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हितःहित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हितः 📚 ➤ रखा हुआ, डाला हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हित 📚लाभदायक । उपकारी । फायदेमंद🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें