🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हित
hita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हित १ वि॰ [सं॰]
१. लाभदायक । उपकारी । फायदेमंद ।
२. अनुकूल । मुवाफिक ।
३. अच्छा व्यवहार करनेवाला । भलाई करने या चाहनेवाला । सद्भाव रखनेवाला । स्नेहपूर्ण । खैरखाह । उ॰— मिली मातु, हित, मीत, गुरु सनमाने सब लोगु ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ९१ ।
३. रखा हुआ । व्यवस्थित (को॰) ।
४. लिया हुआ । गृहीत ।
५. जिसे प्रेरित किया गया हो ।
६. भेजा हुआ । प्रेषित (को॰) ।
७. गया हुआ ।
८. मांगलिक । शुभद (को॰) ।
हित २ संज्ञा पुं॰
१. लाभ । फायदा ।
२. कल्याण । मंगल । भलाई । उपकार । बेहतरी । उ॰—राम विमुख सुत तें हित हानी ।— तुलसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—हितकर । हितकारी ।
३. अनुकूलता । मुवाफिकत ।
४. स्वास्थ्य के लिये लाभ । तंदुरुस्ती को फायदा ।
५. प्रेम । स्नेह । अनुराग । उ॰—हित करि श्याम सों कह पायो ?—सूर (शब्द॰) ।
६. मित्रता । खैरखाही ।
७. भला चाहनेवाला आदमी । मित्र ।
८. संबंध । नाता । रिश्ता ।
९. उचित, उपयुक्त या योग्य वस्तु ।
१०. संबंधी । नातेदार । रिश्तेदार ।
हित ३ अव्य॰
१. (किसी के) लाभ के हेतु । खातिर । प्रसन्नता के लिये ।
२. निमित्त हेतु । कारण । लिये । वास्ते । उ॰—हरि हित हरहु चाप गरुवाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हित mfn. (for 2. See p. 1298, col. 2) sent, impelled, urged on, set in motion &c.
going, running, speeding, RV.; AV.
2. हित mf(आ)n. (p.p. of √ 1. धा cf. धित; for 1. हित See p. 1297, col. 2) put, placed, set, laid, laid upon, imposed, lying or situated or contained in (loc.), RV.; AV.; Up.
set up, established, fixed (as a prize), RV.
planned, arranged (as a race or contest), ib.
prepared, made ready, ib.
held, taken, MW.
assigned to, destined for (dat. or gen.), ib.
reckoned among (loc.), TS.
constituted or appointed as (nom.), RV.
given (as a name), AV.
beneficial, advantageous, salutary, wholesome, suitable, agreeing with (often said of diet, regimen, medicines &c.), convenient, suitable, fit, agreeable to or for (dat. gen. loc., or comp.), RV. &c. &c.
well-disposed, favourable, friendly, affectionate, kind, Mn.; MBh. &c.
हित m. a friend, benefactor, ib.
हित (अम्), n. (sg. or pl.) anything useful or salutary or suitable or proper, benefit, advantage, profit, service, good, welfare, good advice &c., Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1297,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हित a. [धा-क्त, हि-क्त वा] 1 Put, laid, placed. --2 Held, taken. --3 Suitable, fit, proper, good (with dat.); गोभ्यो हितं गोहितम्. --4 Useful, advantageous, --5 Beneficial, advantageous, wholesome, salutary (said of words, diet &c.); हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः Ki. 1. 4; 14. 63. --6 Friendly, kind, affectionate, welldisposed (generally with loc.). --7 Sent, impelled. --8 Gone, proceeded. --9 Auspicious. --तः A friend, benefactor, friendly adviser; हितान्न यः संशृणुते स किंप्रभुः Ki. 1. 5; H. 1. 30. --ता A causeway, dike. --तं 1 Benefit, profit or advantage. --2 Anything proper or suitable. --3 Well-being, welfare, good. --Comp. --अनुबंधिन् a. involving or causing welfare. --अन्वे षिन्, --अर्थिन् a. seeking another's welfare. --इच्छा good will, good wishes. --इच्छु a. wishing well of, kindly disposed, a well-wisher. --उक्तिः f. salutary instruction, friendly or kind advice. --उपदेशः {1} friendly advice, salutary instruction. {2} N. of a celebrated collection of tales ascribed to Viṣṇu Śarman. --एषिन् a. desiring another's welfare, well-wisher, benevolent. --कर --कर्तृ, --कृत्, --कारक a. {1} doing a kind act or service, friendly, favourable. {2} useful, rendering a service, serviceable; Pt. 1. 95. {3} beneficial, doing good; Pt. 1. 371. --(रः) a friend, benefactor; Pt. 1. 131, 417. --काम a. desirous of befriending or [] benefiting; Pt. 1. 315. --काम्या desire for another's welfare, good will. --कारिन्, --कृत् m. a benefactor. --प्रणी m. a spy. --बुद्धि a. friendly-minded, a well-wisher. --वाक्यं friendly advice. --वादिन् m. a friendly counsellor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1172-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हित त्रि० धा--क्त हि--क्त वा । १ गते २ पथ्ये ३ इष्टसाधने ४ मङ्गले च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5426,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हितं, त्रि, (हि गतिप्रेरणे धा धारणे पुष्टौ वा + क्तः ।) पथ्यम् । गतम् । धृतम् । इति मेदिनी ॥ इष्टसाधनम् । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गा- दासः ॥ मङ्गलम् । यथा, -- “गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो न यत् । सर्व्वसत्त्वहितार्थाय तत् पशोरिव चेष्टितम् ॥ अहितहितविचारशून्यबुद्धेः श्रुतिसमयैर्बहुभिर्विवर्जितस्य । उदरभरणमात्रतुष्टबुद्धेः पुरुष्लपशोः पशोश्च को विशेषः ॥” इति गारुडे ११५ अध्यायः ॥ मित्रम् । यथा, -- “हितसमरिपुसंज्ञा ये निसर्गे निरुक्ता अधिहितहितमध्यास्तेऽपि तत्कालमित्रैः ।” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-537-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हित" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें