🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:54:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हिलोर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हिल+उर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हिल

अर्थ: हाव भाव करना, नखरा करना, लीला करना, क्रीड़ा करना

संस्कृत: भावकरणे

अंग्रेज़ी: to act, to show tantrums, to enact

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हिल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. हिल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — हिल् (तुदादिगण) · अर्थ: हाव भाव करना, नखरा करना, लीला करना, क्रीड़ा करना (भावकरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमहिलतात् / हिलताद् / हिलतुहिलताम्हिलन्तु
मध्यमहिल / हिलतात् / हिलताद्हिलतम्हिलत
उत्तमहिलानिहिलावहिलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: हिलति · लिट्: जिहेल · लुट्: हेलिता · लृट्: हेलिष्यति · लोट्: हिलतात् · लङ्: अहिलत् · विधिलिङ्: हिलेत् · आशीर्लिङ्: हिल्यात् · लुङ्: अहेलीत् · लृङ्: अहेलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हेलन · ण्वुल्: हेलकः · तृच्: हेलिता · ण्यत्: हेल्यः · तव्य: हेलितव्यः · अनीयर्: हेलनीयः · क्त: हिलितः · क्तवतु: हिलितवान् · शतृ: हिलन् · स्य-शतृ: हेलिष्यन् · क्त्वा: हिलित्वा · ल्यप्: प्रहिल्य · तुमुन्: हेलितुम् · णमुल्: हेलम् · घञ्: हेलः · क्तिन्: हिल्ति · क्वसु: जिहिल्वान्

उर

अर्थ: भेड़

व्युत्पत्ति: उर्+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउरःउरौउराः
द्वितीयाउरम्उरौउरान्
तृतीयाउरेणउराभ्याम्उरैः
चतुर्थीउरायउराभ्याम्उरेभ्यः
पञ्चमीउरात् / उराद्उराभ्याम्उरेभ्यः
षष्ठीउरस्यउरयोःउराणाम्
सप्तमीउरेउरयोःउरेषु
सम्बोधनहे उरहे उरौहे उराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हिल्
हिल्
hil
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिल् (prob. artificial) cl. 6. P. हिलति, to sport amorously, dally, wanton, express amorous inclination, Dhātup. xxviii, 69.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1300,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिल् {c6c} P. (हिलति) To sport amorously, wanton, dally, express amorous desire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1172-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हिलहिल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हिल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
उरउर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हिल 📚 ➤ हाव भाव करना, नखरा करना, लीला करना, क्रीड़ा करना
संस्कृत: भावकरणे

उर 📚 ➤ भेड़

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हिल् 📚(prob. artificial) cl. 6. P. हिलति, to sport amorously, dally, wanton,…🔵🟣
उर 📚वक्षस्थल । छाती । यौ॰—उरोज । मुहा॰—उर आनना वा लाना = छाती से लगाना । आ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
हिलोरहिल + उरगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उर: उर्+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें