🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:53:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हीलक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ही+लक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ही

अर्थ: आश्चर्य प्रकट करने वाला अव्यय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

लक

अर्थ: स्वाद लेना, चखना

संस्कृत: आस्वादने

अंग्रेज़ी: to taste

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लक् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. लक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. लक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लक् (चुरादिगण) · अर्थ: स्वाद लेना, चखना (आस्वादने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलकतात् / लकताद् / लकतु / लाकयतात् / लाकयताद् / लाकयतुलकताम् / लाकयताम्लकन्तु / लाकयन्तु
मध्यमलक / लकतात् / लकताद् / लाकय / लाकयतात् / लाकयताद्लकतम् / लाकयतम्लकत / लाकयत
उत्तमलकानि / लाकयानिलकाव / लाकयावलकाम / लाकयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लकति · लट् (आत्मने.): लाकयते · लिट्: ललाक · लिट् (आत्मने.): लाकयाञ्चक्रे · लुट्: लकिता · लुट् (आत्मने.): लाकयिता · लृट्: लकिष्यति · लृट् (आत्मने.): लाकयिष्यते · लोट्: लकतात् · लोट् (आत्मने.): लाकयताम् · लङ्: अलकत् · लङ् (आत्मने.): अलाकयत · विधिलिङ्: लकेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): लाकयेत · आशीर्लिङ्: लक्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लाकयिषीष्ट · लुङ्: अलकीत् · लुङ् (आत्मने.): अलीलकत · लृङ्: अलकिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अलाकयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लकन · ण्वुल्: लाककः · तृच्: लकिता · यत्: लाक्यः · ण्यत्: लाक्यः · तव्य: लकितव्यः · अनीयर्: लकनीयः · क्त: लकितः · क्तवतु: लकितवान् · शतृ: लकन् · स्य-शतृ: लकिष्यन् · शानच्: लाकयमानः · क्त्वा: लकित्वा · ल्यप्: प्रलक्य · तुमुन्: लकितुम् · णमुल्: लाकम् · घञ्: लाकः · क्तिन्: लक्ति · क्वसु: लेकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ही
ही
hī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ही १ अव्य॰ [सं॰ हि (निश्चयार्थक)] एक अव्यय जिसका व्यवहार जोर देने के लिये या निश्चय, अनन्यता, अल्पता, परिमिति तथा स्वीकृति आदि सूचित करने के लिये होता है । जैसे,— (क) आज हम रुपया ले ही लेंगे । (ख) वह गोपाल ही का काम है । (ग) मेरे पास दस ही रुपए हैं । (घ) अभी यह प्रयाग ही तक पहुँचा होगा । (च) अच्छा भाई हम न जायँगे, गोपाल ही जायँ । इसके अतिरिक्त और प्रकार के भी प्रयोग इस शब्द के प्राप्त होते हैं । कभी इस शब्द से यह ध्वनि निकलती है कि 'औरों की बात जाने दीजिए' । जैसे,—तुम्हीं बताओ इसमें हमारा क्या दोष ? ।
ही २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हृत्,प्रा॰, अप॰ हिअ > ही] दे॰ हिय, 'हृदय' । उ॰—(क) मन पछितैहैं अवसर बीते । दुर्लभ देह पाइ हरि- पद भजु करम बचन अरु ही ते ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ५५७ । (ख) उघरहिँ विमल बिलोचन ही के । मिटहिँ दोष दुख भव रजनी के ।—मानस १ ।१ । य़ौ॰—हीतल ।
ही पु ३ क्रि॰ अ॰ [सं॰ √भू, प्रा॰ भव, हव, हिव, हो] ब्रजभाषा के 'होनो' ( = होना) क्रिया के भूतकाल 'हो' ( = था) का स्त्रीलिंग गत रूप । थी । उ॰—एक दिवस मेरे गृह आए, मैं ही मथति दही ।—सूर (शब्द॰) ।
ही ही संज्ञा स्त्री॰ [अनु॰] ही ही शब्द करके हँसने की क्रिया । तुच्छतापूर्वक हँसना । यौ॰—ही ही ठी ठी करना (१) व्यर्थ और तुच्छतापूर्वक हँसना ।
२. हँसी मजाक करना । उ॰—चारों ओर झोँटा फैलाकर डाकना कूदना बंद कर और उससे—उससे-समझी ? ही ही ठी ठी रोक ।—शराबी, पृ॰ १२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ही ind. (an exclamation of surprise or astonishment or horror or sorrow or hilarity or satisfaction, usually translatable by) ah! oh! alas l &c.
(also said to be so used in giving a reason or cause, and translatable by) therefore, so, because, for (cf. 2. हि) &c.
(it is sometimes repeated, cf. हीही), Hariv.; Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1300,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ही ind. An interjection of 1 Surprise (ah!); हतीवीधलसितानां ही विचित्रो विपाकः Śi. 11. 64; or ही चित्रं लक्ष्मणेनोचे Bk. 14. 39; (often repeated in theatrical language in this sense). --2 Fatigue, despondency or sorrow. --3 Reason (cf. हि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1172-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ही अव्य० हि--डी । १ विस्मये अमरः । २ दुखे ३ विषादे ४ हेतौ मेदि० । ५ शोके च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5431,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ही, व्य, विस्मयः । इत्यमरः । ३ । ४ । ९ ॥ दुःखम् । हेतुः । विषादः । इति मेदिनी ॥ शोकः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, वक्रोक्तिपञ्चाशि- कायाम् । ३१ । “ही नाहं भवतोऽतिवक्रवचसा दातुं प्रवीणोत्तरं का ते सुन्दरि । हीनता ननु नता सर्व्वा त्रिलोक्येव ते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-542-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ही" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हीअव्ययम् 📚
लकलक् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | लक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ही 📚 ➤ आश्चर्य प्रकट करने वाला अव्यय

लक 📚 ➤ स्वाद लेना, चखना
संस्कृत: आस्वादने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ही 📚एक अव्यय जिसका व्यवहार जोर देने के लिये या निश्चय, अनन्यता, अल्पता, पर…🟠🔵🟣🟢🟤
लक् 📚(cf. √ रक्) cl. 10. P. लाकयति, to taste; to obtain, Dhātup. xxxiii, 63…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें