🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:44:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हृषित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हृषित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हृषित

अर्थ: प्रसन्न, खुश, आनन्दित, उल्लसित, आह्लादित, हर्षोन्मत्त

व्युत्पत्ति: हृष् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हृषित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हृषित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हृषित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृषितःहृषितौहृषिताः
द्वितीयाहृषितम्हृषितौहृषितान्
तृतीयाहृषितेनहृषिताभ्याम्हृषितैः
चतुर्थीहृषितायहृषिताभ्याम्हृषितेभ्यः
पञ्चमीहृषितात् / हृषिताद्हृषिताभ्याम्हृषितेभ्यः
षष्ठीहृषितस्यहृषितयोःहृषितानाम्
सप्तमीहृषितेहृषितयोःहृषितेषु
सम्बोधनहे हृषितहे हृषितौहे हृषिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हृषित
हृषित
hṛṣita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हृषित वि॰ [सं॰]
१. आनंदयुक्त । प्रसन्न । हर्षित ।
२. रोमांच- युक्त । जिसके शरीर के रोएँ खड़े हों ।
३. वर्मयुक्त । वर्मित ।
४. नूतन । ताजा । नवीन ।
५. आश्चर्ययुक्त । चकित । विस्मित ।
६. प्रतिहत । कुंठित । धारहीन । भोथरा ।
७. नमित । प्रणत ।
८. भग्नाश । हताश [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृषित mfn. cheerful, glad, happy, RV.; MBh.
bristling, erect (as the hair of the body), MBh.
not drooping, fresh (as flowers), MBh.
dulled, blunted, set on edge (= प्रतिहत), Pat. on Pāṇ. vii, 2, 29
surprised, astonished (= विस्मित), ib.
bent, bowed (= प्रणत), L.
armed, accoutred (= वर्मित), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1303,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृषित p. p. [हृष्-क्त वा˚ इट्] 1 Pleased, delighted, glad, happy, rejoiced, enraptured. --2 Thrilled; having the hair bristling. --3 Astonished. --4 [] Bent, bowed. --5 Disappointed. --6 Fresh. --7 Armed, accoutred.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1175-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृषित त्रि० हृष--क्त वा० इट् । १ प्रीते २ विस्मिते ३ प्रहते ४ जातरोमाञ्चे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5434,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृषितं, त्रि, (हृष् + क्त । वा इट् ।) विस्मृतम् । प्रीतम् । प्रहतम् । हृष्टरोम । इति मेदिनी ॥ प्रणतम् । वर्म्मितम् । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-546-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हृषितहृषित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हृषित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हृषित 📚 ➤ प्रसन्न, खुश, आनन्दित, उल्लसित, आह्लादित, हर्षोन्मत्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हृषित 📚आनंदयुक्त । प्रसन्न । हर्षित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हृषित: हृष् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें