🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:09:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हेमकूट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हेमकूट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हेमकूट

अर्थ: एक पहाड़ का नाम

संस्कृत: हेमकूटपर्वतः

व्युत्पत्ति: हेमन्-कूटः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हेमकूट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हेमकूट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहेमकूटःहेमकूटौहेमकूटाः
द्वितीयाहेमकूटम्हेमकूटौहेमकूटान्
तृतीयाहेमकूटेनहेमकूटाभ्याम्हेमकूटैः
चतुर्थीहेमकूटायहेमकूटाभ्याम्हेमकूटेभ्यः
पञ्चमीहेमकूटात् / हेमकूटाद्हेमकूटाभ्याम्हेमकूटेभ्यः
षष्ठीहेमकूटस्यहेमकूटयोःहेमकूटानाम्
सप्तमीहेमकूटेहेमकूटयोःहेमकूटेषु
सम्बोधनहे हेमकूटहे हेमकूटौहे हेमकूटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हेमकूट
हेमकूट
hemakūṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हेमकूट संज्ञा पुं॰ [सं॰] हिमालय के उत्तर का एक पर्वत जो पुराणानुसार किंपुरुष का वर्ष और भारत की सीमा पर स्थित है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेम—कूट m. ‘g˚-peaked’, N. of one of the ranges of mountains dividing the known continent into 9 Varṣas (situated north of Himālaya and forming with it the boundaries of the Kiṃnara or Kimpuruṣa Varṣa; see वर्ष), MBh.; Hariv. &c.
of a monkey, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1304,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेमकूट The ‘golden-peaked’ mountain, one of the ranges of mountains which divide the known continent into nine Varṣas (वर्षपवर्त); it is generally supposed to be situated north of the Himālaya --or between the Meru and the Himālaya-forming with it the boundaries of the Kimpuruṣavarsha or abode of Kinnaras, cf K. 136. Kālidāsa speaks of it as ‘having plunged into the eastern and western oceans and emitting golden fluid’; see Ś. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1196-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेमकूट पु० हेममयः कूटो यस्य । किंपुरुषवर्षस्थे हिमा- लयादुत्तरस्थे पर्वतभेदे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5435,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेमकूटः, पुं, (हेममयः कूटो यस्य ।) पर्व्वत- विशेषः । इत्यमरः । २ । ३ । ३ ॥ स तु किंपुरुष- वर्षस्य सीमापर्व्वतः । नवतिसहस्रयोजनदीर्घः । द्विसहस्रयोजनप्रस्थः । द्विसहस्रयोजनविस्तारः । हिमालयादुत्तरेस्थितः । इति श्रीभागवतमतम् ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ११० । २ । “पर्व्वतं स समासाद्य हेमकूटमनामयम् । अचिन्त्यानद्भुतान् भावान् ददर्श सुबहू- न्नृपः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-548-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हेमकूट" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हेमकूटहेमकूट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हेमकूट 📚 ➤ एक पहाड़ का नाम
संस्कृत: हेमकूटपर्वतः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हेमकूट 📚हिमालय के उत्तर का एक पर्वत जो पुराणानुसार किंपुरुष का वर्ष और भारत की…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • हेमकूट = हेम + कूट तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें