🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हैमन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हैमन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हैमन

अर्थ: हेमन्त एव हेमन्ते भवो वा, प्रण्, तलोपः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हैमन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हैमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हैमन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहैमनःहैमनौहैमनाः
द्वितीयाहैमनम्हैमनौहैमनान्
तृतीयाहैमनेनहैमनाभ्याम्हैमनैः
चतुर्थीहैमनायहैमनाभ्याम्हैमनेभ्यः
पञ्चमीहैमनात् / हैमनाद्हैमनाभ्याम्हैमनेभ्यः
षष्ठीहैमनस्यहैमनयोःहैमनानाम्
सप्तमीहैमनेहैमनयोःहैमनेषु
सम्बोधनहे हैमनहे हैमनौहे हैमनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हैमन
हैमन
haimana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हैमन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अगहन का महीना । मार्गशीर्ष मास ।
२. हेमंत । शीत ऋतु ।
३. अगहनी धान [को॰] ।
हैमन २ वि॰
१. स्वर्णनिर्मित ।
२. शीत ऋतु संबंधी ।
३. शीत काल में होनेवाला ।
४. हेमंत ऋतु के उपयुक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हैमन mf(ई)n. relating or belonging or suitable to winter, winterly, wintry, cold, AV. &c. &c.
हैमन m. the month Mārgaśīrṣa (November-December), L.
a kind of rice which grows in winter (= षष्टिक), L.
हैमन m. n. winter, cold, L.
2. हैमन mfn. golden (v.l. हैमज), Bhpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1304,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हैमन a. (नी f.) [हेमंत एव हेमंते भवो वा अण् तलोपः] 1 Wintry, cold; Śi. 6. 55, Ki. 17. 12. --2 Pertaining to winter, i. e. long (as nights); Śi. 6. 77. --3 Growing in or suitable for winter; हैमनैर्निवसनैः सुमध्यमाः R. 19. 41. --4 Golden, made of gold. --नः 1 The month Mārgaśīrsha. --2 The winter season (= हेमंत q. v.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1176-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हैमन पु० हेमन्त एव हेमन्ते भवो वा अण् तलोपः । १ हेमन्ते काले शब्दर० । २ तत्र जाते त्रि० । हेभ्न इदमण् न टिलोपः । स्वर्णसम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5437,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हैमनं, क्ली, पुं, (हेमन्त एव इति । “सर्व्वत्राण् च तलोपश्च ।” ४ । ३ । २२ । इति स्वार्थे अण् तलोपश्च ।) हेमन्त ऋतुः । यथा । हेमन्त- हैमनावस्त्री । इति शब्दरत्नावली ॥ (हेम्न इदमित्यण् । न टिलोपः ।) स्वर्णजाते हिम- जाते च त्रि ॥ (हेमन्तभवे च त्रि । यथा, किरातार्ज्जुनीये । १७ । १२ । “उमापतिं पाण्डुसुतप्रणुन्नाः शिंलीमुखानव्यथयाम्बभूवुः । अभ्युत्थितस्याद्रिपतेर्नितम्ब- मर्कस्य पादा इव हैमनस्य ॥” ॥)
हैमनः, पुं, (हेमन्त एव अण् । तलोपश्च ।) मार्गशीर्षमासः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (हेमन्ते जातः अण् तलोपश्च ।) हिमकालोद्भवषष्टिक- धान्यम् । अस्य गुणाः । “हैमनास्तु हिमा वृष्या मधुरा बद्धवर्च्चसः ।” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-551-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हैमनहैमन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हैमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हैमन 📚 ➤ हेमन्त एव हेमन्ते भवो वा, प्रण्, तलोपः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हैमन 📚अगहन का महीना । मार्गशीर्ष मास🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें