🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:59:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ह्विप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ह्वि+प

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ह्वि

अर्थ: स्पर्धा करना, बड़ावरी करना, बुलाना, पुकारना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: स्पर्धायां शब्दे च

अंग्रेज़ी: to vie with,to challenge,to compete, to call, to invoke

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ह्वा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ह्वे + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ह्वा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाह्वाःह्वौह्वाः
द्वितीयाह्वाम्ह्वौह्वः
तृतीयाह्वाह्वाभ्याम्ह्वाभिः
चतुर्थीह्वेह्वाभ्याम्ह्वाभ्यः
पञ्चमीह्वःह्वाभ्याम्ह्वाभ्यः
षष्ठीह्वःह्वोःह्वाम्
सप्तमीह्विह्वोःह्वासु
सम्बोधनहे ह्वाःहे ह्वौहे ह्वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ह्वे (भ्वादिगण) · अर्थ: स्पर्धा करना, बड़ावरी करना, बुलाना, पुकारना (स्पर्धायां शब्दे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमह्वयतिह्वयतःह्वयन्ति
मध्यमह्वयसिह्वयथःह्वयथ
उत्तमह्वयामिह्वयावःह्वयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ह्वयति · लट् (आत्मने.): ह्वयते · लिट्: जुहाव · लिट् (आत्मने.): जुहुवे · लुट्: ह्वाता · लुट् (आत्मने.): ह्वाता · लृट्: ह्वास्यति · लृट् (आत्मने.): ह्वास्यते · लोट्: ह्वयतात् · लोट् (आत्मने.): ह्वयताम् · लङ्: अह्वयत् · लङ् (आत्मने.): अह्वयत · विधिलिङ्: ह्वयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): ह्वयेत · आशीर्लिङ्: हूयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ह्वासीष्ट · लुङ्: अह्वत् · लुङ् (आत्मने.): अह्वत · लृङ्: अह्वास्यत् · लृङ् (आत्मने.): अह्वास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ह्वान · ण्वुल्: ह्वायकः · तृच्: ह्वाता · यत्: ह्वेयः · तव्य: ह्वातव्यः · अनीयर्: ह्वानीयः · क्त: हूतः · क्तवतु: हूतवान् · शतृ: ह्वयन् · स्य-शतृ: ह्वास्यन् · शानच्: ह्वयमानः · क्त्वा: हूत्वा · ल्यप्: प्रहूय · तुमुन्: ह्वातुम् · णमुल्: ह्वायम् · क्तिन्: हूति · क्वसु: जुहूवान्

प

अर्थ: पीने वाला, चढ़ा जाने वाला

व्युत्पत्ति: पा + विच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पा (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. प (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पा (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापम्पेपानि
द्वितीयापम्पेपानि
तृतीयापेनपाभ्याम्पैः
चतुर्थीपायपाभ्याम्पेभ्यः
पञ्चमीपात् / पाद्पाभ्याम्पेभ्यः
षष्ठीपस्यपयोःपानाम्
सप्तमीपेपयोःपेषु
सम्बोधनहे पहे पेहे पानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ह्वा
ह्वा
hvā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ह्वा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. जिह्वा ।
२. तरुणी ।
३. सरिता । नदी [को॰] । विशेष—सौभरिकृत 'द्वयक्षर' नाममाला में ये अर्थ प्राप्त होते हैं ।
ह्वा २ संज्ञा पुं॰ अभिधान । नाम । आख्या । आह्वा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ह्वा f. a name, appellation (see गिरि-ह्वा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1308,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ह्विह्वा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ह्वे + अच् 📚
पपा (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ह्वि 📚 ➤ स्पर्धा करना, बड़ावरी करना, बुलाना, पुकारना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: स्पर्धायां शब्दे च

प 📚 ➤ पीने वाला, चढ़ा जाने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ह्वा 📚जिह्वा🟠🔵
पा 📚पैर । चरण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ह्वि: ह्वे + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें