🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:06:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अक्रूर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अक्रूर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अक्रूर

अर्थ: - न क्रूरः जो निर्दय न हो

व्युत्पत्ति: न+क्रूर+सु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अक्रूर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अक्रूर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अक्रूर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअक्रूरःअक्रूरौअक्रूराः
द्वितीयाअक्रूरम्अक्रूरौअक्रूरान्
तृतीयाअक्रूरेणअक्रूराभ्याम्अक्रूरैः
चतुर्थीअक्रूरायअक्रूराभ्याम्अक्रूरेभ्यः
पञ्चमीअक्रूरात् / अक्रूराद्अक्रूराभ्याम्अक्रूरेभ्यः
षष्ठीअक्रूरस्यअक्रूरयोःअक्रूराणाम्
सप्तमीअक्रूरेअक्रूरयोःअक्रूरेषु
सम्बोधनहे अक्रूरहे अक्रूरौहे अक्रूराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अक्रूर
अक्रूर
akrūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अक्रूर १ वि॰ [सं॰] जो क्रुर न हो । सरल । दयालु । सुशील कोमल ।
अक्रूर २ संज्ञा पुं॰ शवफल्क और गांदिनी का पुत्र एक यादव । विशेष—यह श्रीकृष्ण का चाचा लगता था । इसी के साथ कृष्ण और बलदेव मथुरा गए थे । सत्रजित का स्यमंतक मणि लेकर यह काशी चला गया था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-क्रूर mfn. not cruel, gentle
अ-क्रूर m. N. of Kṛṣṇa's paternal uncle, MBh.
अ-क्रूर (ŚBr.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अक्रूर a. [न. त.] Not cruel. --रः N. of a Yādava, a friend and uncle of Kṛṣṇa. [It was he who induced Rāma and Kṛṣṇa to go to Mathurā and kill Kaṃsa. He told the two brothers how their father Ānaka-Dundubhi, the princess Devakī and even his own father Ugrasena had been insulted by the iniquitous demon Kaṃsa, and told them why he had been despatched to them. Kṛṣṇa consented to go and promised to slay the demon within 3 nights, which he succeeded in doing.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0005-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अक्रूर त्रि० न क्रूरः । क्रूरभिन्ने सरले, स्वनामप्रसिद्धे वृष्णिवंश्ये क्षत्त्रियभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0041,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अक्रूरः, पुं, (क्रौर्य्यवान् क्रूरः, स न भवति इति अक्रूरः । यद्वा क्रूर इति भावप्रधानो निर्द्देर्शः । न विद्यते क्रौय्यम् इति अक्रूरः ।) गान्दिनीपुत्रः । श्रीकृष्णपितृव्यः । तस्य पिता श्वफल्कः । (तस्य- माता गान्दिनी ।) इति श्रीभागवतं ॥ क्रूरताशून्ये त्रि ॥ (सरले । यथा, -- “स्त्रीणां सुखोद्यमक्रूरं विस्पष्टार्थं मनोरमम्” । इति मनुः । पुंसि विष्णुः । यथा, -- “अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणां वरः” । इति भारते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-004-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अक्रूर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अक्रूरअक्रूर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अक्रूर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अक्रूर 📚 ➤ - न क्रूरः जो निर्दय न हो

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अक्रूर 📚जो क्रुर न हो । सरल । दयालु । सुशील कोमल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें