🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:18:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अक्षुण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अक्षुणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अक्षुणः

अर्थ: कूटना, पीसना, चूर्ण बनाना

संस्कृत: सम्पेषणे

अंग्रेज़ी: to crush, to grind, to powder

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षुद् धातु (रुधादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — क्षुद् (रुधादिगण) · अर्थ: कूटना, पीसना, चूर्ण बनाना (सम्पेषणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअक्षुणत् / अक्षुणद्अक्षुन्ताम् / अक्षुन्त्ताम्अक्षुन्दन्
मध्यमअक्षुणः / अक्षुणत् / अक्षुणद्अक्षुन्तम् / अक्षुन्त्तम्अक्षुन्त / अक्षुन्त्त
उत्तमअक्षुणदम्अक्षुन्द्वअक्षुन्द्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: क्षुणत्ति · लट् (आत्मने.): क्षुन्ते · लिट्: चुक्षोद · लिट् (आत्मने.): चुक्षुदे · लुट्: क्षोत्ता · लुट् (आत्मने.): क्षोत्ता · लृट्: क्षोत्स्यति · लृट् (आत्मने.): क्षोत्स्यते · लोट्: क्षुणत्तु · लोट् (आत्मने.): क्षुन्ताम् · लङ्: अक्षुणत् · लङ् (आत्मने.): अक्षुन्त · विधिलिङ्: क्षुन्द्यात् · विधिलिङ् (आत्मने.): क्षुन्दीत · आशीर्लिङ्: क्षुद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): क्षुत्सीष्ट · लुङ्: अक्षुदत् · लुङ् (आत्मने.): अक्षुत्त · लृङ्: अक्षोत्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अक्षोत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्षोदन · ण्वुल्: क्षोदकः · तृच्: क्षोत्ता · ण्यत्: क्षोद्यः · तव्य: क्षोत्तव्यः · अनीयर्: क्षोदनीयः · क्त: क्षुण्णः · क्तवतु: क्षुण्णवान् · शतृ: क्षुन्दन् · स्य-शतृ: क्षोत्स्यन् · शानच्: क्षुन्दानः · क्त्वा: क्षुत्त्वा · ल्यप्: प्रक्षुद्य · तुमुन्: क्षोत्तुम् · णमुल्: क्षोदम् · घञ्: क्षोदः · क्तिन्: क्षुत्ति · क्वसु: चुक्षुद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षुद्
क्षुद्
kṣud
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. क्षुद् cl. 1. P. क्षोदति, to strike against, shake, RV. vii, 85, 1 (Naigh. ii, 14); Ā. to move, be agitated or shaken, RV. v, 58, 6 : cl. 7. P. Ā. क्षुणत्ति, क्षुन्त्ते (impf. अक्षुणत्; aor. 3. pl. अक्षौत्सुर्; fut. क्षोत्स्यति, Pāṇ. vii, 2, 10; Siddh.), to stamp or trample upon, Bhaṭṭ. : Caus. क्षोदयति (impf. अक्षोदयत्), to shake or agitate by stamping, RV. iv, 19, 4; to crush, pound, pulverise, Suśr.; (Nom. P. fr. क्षुद्र) to reduce, diminish, Bhaṭṭ. xviii, 26;
क्षुद् [cf. Gk. ξύω, ξέω for ξέϝω, ξυστός, ξεστός; Lith. skausti ?]
2. क्षुद् See 1. क्षुत् and √ 1. क्षुध्.
क्षुद् (in comp. for 2. क्षुध्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (330,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुद् {c7c} U. (क्षुणत्ति, क्षुंते, क्षुण्ण) 1 To tread or trample upon, strike against, crush (under the foot), bruise, pound down; क्षुणद्मि सर्पान् पाताले Bk. 6. 36; ते तं व्याशिषताक्षौत्सुः पादैर्दंतैस्तथाच्छिदन् 15. 43, 17. 66. --2 To move, be agitated (A.). --WITH प्र to crush, bruise, pound; मित्रघ्नस्य प्रचुक्षोद गदयांगं बिभीषणः Bk. 14. 33.
क्षुद् f. Grinding, crushing.
क्षुद् f. क्षुधा 1 Hunger; सीदति क्षुधा Ms. 7. 134, 4. 187. --2 Food. --Comp. --अन्वित, --आर्त, --आविष्ट a. afflicted by hunger. --क्षाम a. emaciated by hunger; Bh. 2. 29. --पिपासित a. hungry and thirsty. --निवृत्तिः f. cessation of hunger, appeasing of appetite (in general).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुद्, [ध्] स्त्री, (क्षुध् + सम्पदादित्वात् भावे क्विप् ।) क्षुधा । इत्यमरः । २ । ९ । ५४ ॥ (विष्णुपुराणे । १ । ५ । ३९ । “रजोमात्रात्मिकामेव ततोऽन्यां जगृहे तनुम् । ततः क्षुद् ब्रह्मणो जाता जज्ञे कोपस्तया ततः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-240-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अक्षुणःक्षुद् धातु (रुधादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अक्षुणः 📚 ➤ कूटना, पीसना, चूर्ण बनाना
संस्कृत: सम्पेषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षुद् 📚cl. 1. P. क्षोदति, to strike against, shake, RV. vii, 85, 1 (Naigh. i…🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬