🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:35:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अघ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अघ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अघ

अर्थ: पाप, अघं मर्षण आदि

संस्कृत: पापम्, दुःखम्, व्यसनम् · पर्याय: पङ्क, पाप्मन्, पाप, किल्बिष, कल्मष

व्युत्पत्ति: अघ्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अघ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अघ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अघ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअघम्अघेअघानि
द्वितीयाअघम्अघेअघानि
तृतीयाअघेनअघाभ्याम्अघैः
चतुर्थीअघायअघाभ्याम्अघेभ्यः
पञ्चमीअघात् / अघाद्अघाभ्याम्अघेभ्यः
षष्ठीअघस्यअघयोःअघानाम्
सप्तमीअघेअघयोःअघेषु
सम्बोधनहे अघहे अघेहे अघानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अघ
अघ
agha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अघ १ वि॰ [सं॰]
१. पापात्मा ।
२. बुरा । बदमाश ।
३. दोषी । दुष्कर्मी [को॰] ।
अघ २ संज्ञा पुं॰ १ पाप । पातक । अधर्म । उ॰—सुनि अध नरकहु नाक सिकोरी । —मानस १ २९ ।
२. दोष । गुनाह दुष्कर्म । उ॰—जेहिँ अध बधेउ व्याध जिमि बाली । —मानस १२९
३. दुःख विपत्ति । उ॰—बरखि बिस्व हरपित करत हरत ताप अध प्यास । —तुलसी ग्रं॰, पृ॰ १३४ ।
४. व्यसन ।
५. अशौच (को॰) ।
६. मुथुरा के राजा कंस का सेनापति़ अघासुर जिसे कृष्ण ने मारा था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अघ mfn. bad, dangerous, RV.
sinful, impure, BhP.
अघ m. N. of an Asura, BhP.
अघ n. evil, mishap, RV.; AV.
sin, impurity, Mn. &c.
pain, suffering, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (6,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अघ a. [अघ्-कर्तरि अच्] Bad, sinful, evil, wicked; अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति Bg. 3. 16. --घं [अघ् भावे अच्] 1 Sin; अघं स केवलं भुंक्ते यः पचत्यात्मकारणात् Ms. 3. 118, Bg. 3. 13; अघौघविध्वंसविधौ पटीयसींः Śi. 1. 18, 26; ˚मर्षण &c.; misdeed, fault, crime; श्रेयान् द्विजातिरिव हंतुमघानि दक्षं Śi. 4. 37 sins and griefs also. --2 An evil, mishap, misfortune, accident, injury, harm; न वधूष्वघानि विमृशंति धियः Ki. 6. 45 do not think of doing harm or evil; क्रियादघानां मघवा विघातं 3. 52, 11. 80; प्रजानां तमघावहं R. 15. 51, 19. 52, See अनघ. --3 Impurity (अशौचं); अनुरुध्यादघं त्र्यहं Ms. 5. 63; न राज्ञामघदोषोस्ति 93; न वर्धयेदघाहानि 84. --4 Pain, suffering, grief, distress; दयालुमनघस्पृष्टं R. 10. 19 not subject to grief. --5 Passion. --घः N. of a demon, brother of Baka and Pūtanā and commander-in-chief of Kaṃsa. [Being sent by Kaṃsa to Gokula to kill Kṛṣṇa and Balarāma he assumed the [] form of a huge serpent {4} yojanas long, and spread himself on the way of the cowherds, keeping his horrid mouth open. The cowherds mistook it for a mountain cavern and entered it, cows and all. But Kṛṣṇa saw it, and having entered the mouth so stretched himself that he tore it to pieces and rescued his companions.] --घा The Goddess of sin; (pl.) the constellation usually called Maghā. --Comp. --असुरः See अघ above. --अहः (अहन्) a day of impurity (अशौच दिनं). --आयुस् a. leading a wicked life. --कृत् a. sinful, wicked, evildoer. --घ्नः = ˚नाशन. --नाश, --नाशन a. [अघं नाशयति] expiatory, destroying sin (such as gifts, muttering holy prayers &c.). --(नः) destroyer of the demon अघ; N. of Kṛṣṇa. --भोजिन् a. [अघं पापफलकं भुंक्ते] a sinful eater (one who cooks and eats for his own sake and not for Gods, Manes guests &c). --मर्षण a. [अघं मृष्यते उत्पन्नत्वेपि नाशनेन कर्माक्षमत्वात् सह्यते अनेन मृष्-ल्युट्] expiatory, removing or destroying sin, usually applied to a prayer repeated by Brāhmaṇas (the 190th hymn of Rv. 10.); सर्वैनसामपध्वंसि जप्यं त्रिष्वघमर्षणं Ak.; यथाश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदनः । तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापप्रणाशनं ॥. The most heinous crimes, such as illicit intercourse with a preceptor's wife, one's own mother, sister, daughterin-law &c, are said to be expiated by repeating this सूक्त thrice in water; पवित्राण्यघमर्षणानि जपंत्यां K. 179, 38. --मार a. [अघं मारयति नाशयति; मृ णिच्-अण्] destroying sin, an epithet of Gods (यमो मृत्युरघमारो निरृतः). --रुद् a. [अघं रोदिति स्वकर्माक्षमतया यस्मात्, रुद-अपादाने क्विप्] {1} ‘making sin weep and fly’, N. of a Mantra which destroys sin; fearfully howling (?). {2} [अघे व्यसने रोदिति न तत्प्रतीकाराय घटते, क्विप्] one who only weeps in times of calamity, but does not try to get over them. --विषः [अघं व्यसनकारि विषं यस्य] a serpent; fearfully venomous (?). --शंसः [अघस्य शंसः; शंस् भावे अच्] {1} indication or reporting of sin. {2} [अघं अनिष्टं शंसति इच्छति; शंस्-अण्] a wicked man, such as a thief. {3} wicked; sin-destroying (?). --शंसिन् a. reporting or telling one's sin or guilt. --हारः a noted robber; rumour of guilt (?).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0016-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अघ इदित् गतौ भ्वादि० आत्म० सक० सेट् । अङ्घते । आङ्घिष्ट । क्रि--अङ्घ्रिः असुन् अङ्घः ।
अघ पापकरणे अदन्तचुरा० उभय० अक० । अघयति--ते । आजिघत् त । अच्--अघम् अघः ।
अघ न० चुरा० अघ--भावे अच् । पापे “हरत्यघं सम्प्रति हेतुरैष्यत” इति माघः । कर्त्तरि अच् । पापकारके त्रि० “अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ! स जीवतीति” गीता अघं हेतुत्वेनास्त्यस्य अर्शा० अच् । व्यसने दुःखे च न० तयोः पापजन्यत्वात्तत्त्वम् । तत्र व्यसने “कच्चित् मृगीणामनघा प्रसृतिरिति” रघुः । “अनघा अव्यसनेति” मल्लिनाथः । “न वर्द्धयेदघाहानीति” “अघाहेषु निवृत्तेषु सुस्नाताः कृतमङ्गला इति” च स्मृतिः अघस्य व्यसनस्य इष्टवियोग- रूपस्य तज्जन्यदुःखस्य वा अहानि अघाहाइति तदर्थः । दुःखे, “उपप्लुतमघौघेन नात्मानमवबुध्यते इति” दुःखौघे- नेत्यर्थः “दयालुमनघस्पृष्टं पुराणमजरं विदुरिति” माघः । परदुःखेन दुःखित्वे एव तत्प्रहरणाय दयालोरिच्छा, ईश्वरस्य तु दयालुत्वेऽपि न दुःखस्पर्शः आनन्दस्वरूपत्वादिति, तत्तात्पर्य्यार्थः “स्वयशांसि विक्रमवतामवतां न वधूष्वघानि इति भा० । अघानि व्यसनानीत्यर्थः । पूतनावकासुरयो- र्भ्रातरि असुरभेदे पु० । “कृष्णचरितमिवाघनाशन मिति” श्लेषः । एतत्कथा चाघनाशनशब्दे दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0067,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अघ इ ङ् गतौ (अघि गतौ कर्म्मणि लट् ते इदितो नुम् धातोरिति पाणिनिसूत्रेण नुम् अङ्घ्यते । कर्त्तरि लट् ते अङ्घते) । निन्दायां । आरम्भे । जवे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ जवो वेगगतिः । इ अङ्घ्यते । ङ अङ्घते वायुर्वेगेन गच्छतीत्यर्थः । जवे एव कैश्चित् पठ्यते । इति दुर्गादासः ॥
अघ त् क तत्कृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ तत्- कृतिः पापकृर्तिः । अघयति व्याधः । कर्म्मणो- ऽर्थमध्यपाठादकर्म्मकोऽयं । तथा च, -- “धातोरर्थान्तरे वृत्ते धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहात् । प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्म्मणोऽकर्म्मिका क्रिया” ॥ इति गोयीचन्द्रः ॥ धात्वर्थेन सह कर्म्मण उप- सङ्ग्रहादित्यर्थः । क्रमेणोदाहरणानि । नदी वहति क्षरतीत्यर्थः । अघयति व्याधः । भवति घटः । आहते जनः । इति दुर्गादासः ॥
अघं, क्ली, (अघ पापकरणे चुरां अघयति अघ + णिच् + अच् ।) पापं । दुःखं । व्यसनं । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-012-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अघ" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अघअघ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अघ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अघ 📚 ➤ पाप, अघं मर्षण आदि
संस्कृत: पापम्, दुःखम्, व्यसनम् · पर्याय: पङ्क, पाप्मन्, पाप, किल्बिष, कल्मष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अघ 📚पापात्मा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अघ
पाप के और नाम (१.४.२५) — कलुष, वृजिन, एनस्, अंहस्, दुरित, दुष्कृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अघ: अघ्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें