🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:09:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अजकाव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अजकाव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अजकाव

अर्थ: शिव का धनुष, पिनाक

व्युत्पत्ति: अजं विष्णुं कं ब्रह्माणम् अवति इति अव्+अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अजकाव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अजकाव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अजकाव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअजकावःअजकावौअजकावाः
द्वितीयाअजकावम्अजकावौअजकावान्
तृतीयाअजकावेनअजकावाभ्याम्अजकावैः
चतुर्थीअजकावायअजकावाभ्याम्अजकावेभ्यः
पञ्चमीअजकावात् / अजकावाद्अजकावाभ्याम्अजकावेभ्यः
षष्ठीअजकावस्यअजकावयोःअजकावानाम्
सप्तमीअजकावेअजकावयोःअजकावेषु
सम्बोधनहे अजकावहे अजकावौहे अजकावाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अजकाव
अजकाव
ajakāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजकाव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिव का धनुष । अजगव ।
२. बबूल का वृक्ष ।
३. काष्ठनिर्मित एक यज्ञ पात्र जो मित्र और वरुण से संबद्ध है (को॰) ।
४. एक नेत्ररोग । अजकाजात [को॰] ।
५. अजका रोग का विष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजकाव mfn. N. of a sacrificial vessel dedicated to Mitra and Varuṇa and (according to the Comm.) having an ornament similar to the fleshy protuberance called अजा-गल-स्तन, q.v., ŚBr.
अजकाव (अस् or अम्), m. n. a species of venomous vermin, centipede or scorpion, RV. vii, 50, 1
(अस्, अम्), Śiva's bow, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (9,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजकावः --वं 1 Śiva's bow. --2 [ अजकं छागं वाति प्रीणाति; वा-क] N. of the tree वर्वरी, of which goats are said to be very fond. --3 [अजका अजागलस्तनइव वाति प्रकाशते वा-क] A sacrificial vessel of wood (of the form of अजागल) dedicated to Mitra and Varuṇa (--वं in this sense) मैत्रावरुणपात्रं. --4 A disease of the pupil of the eye = अजकाजात q. v. --5 A venomous kind of vermin (अजका रोगविशेषः, तद्विषं).
अजकावः --वं 1 Śiva's bow. --2 [ अजकं छागं वाति प्रीणाति; वा-क] N. of the tree वर्वरी, of which goats are said to be very fond. --3 [अजका अजागलस्तनइव वाति प्रकाशते वा-क] A sacrificial vessel of wood (of the form of अजागल) dedicated to Mitra and Varuṇa (--वं in this sense) मैत्रावरुणपात्रं. --4 A disease of the pupil of the eye = अजकाजात q. v. --5 A venomous kind of vermin (अजका रोगविशेषः, तद्विषं).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0024-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजकाव न० अजका अजागलस्तनइव वाति प्रकाशते वा--क । अजागलस्तनाकारकाष्ठावयवयुक्ते मैत्रावरुणे यज्ञीयपात्रभेदे, “अजकावं दुर्दृशीकं तिरोदधे” इति वेदः । अजैव अजका तत्पुरीषं वा तद्वत् वाति प्रकाशते वा--क । अजकाजाताख्ये रोगभेदे पु० । शिवधनुषि न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0088,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजकावः, पुं, क्ली, शिवधनुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-017-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अजकावअजकाव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अजकाव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अजकाव 📚 ➤ शिव का धनुष, पिनाक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अजकाव 📚शिव का धनुष । अजगव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अजकाव: अजं विष्णुं कं ब्रह्माणम् अवति इति अव्+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें